Akli Azwawi d yiwen umaziγ ur neḥwaǧ ara awal s ufella d akken ad nini anwa-t imi ittwasen gar-aneγ d Ilmaniyen i ger ittidir. Nek sneγ-t ass-mi γṛiγ kra imagraden-is deg uγmis Iẓuran u yiwen seg-sen dγa yugi ad yeffeγ aqeṛṛuy-iw seg wakken iyi ččur tiṭ : Acuγeṛ nebγa Timanit. Xas ma yella Timanit aṭas i yuran fell-as u aṭas i mmeslayen fell-as, maca s teqbaylit, s tmaziγt tazwawt, Akli, ma mačči d amezwaru, illa gar imezwura. Acku Akli ifka azal i tmeslayt-is, yuki d yiman-is d Amaziγ i yella u yuγ abrid n tira s tmaziγt acku igza belli ala tira i izemren aγ d-ssukkes si yir tamuγli s-iγ d-ttwalin iwardanen.
Xas akken abrid n tsekla tazwawt tatrat iččuṛ d uguren, Akli, am imyura akk nneγ ittarun s teqabaylit, ur yuγal ara ar deffir, ur ikni ara, ur isris ara iffasen-is. S tirrugza, s tigzi, s tfenṭazit yezzi yasen s wudem. U ass-a, ifka yaγ-d tamuγli-s γef kra tlufa ittin γar tira n tmaziγt di tdiwennit-a id-newwi yid-s.
1. Dacu i k-yessawḍen tettaruḍ s teqbaylit?
Zik aṭas deg-neγ γilen, tamaziγt ur yezmir ara a tt-yaru yiwen, acku imezwura-nneγ ur urin ara aṭas s tmaziγt. Cfiγ nekk s yiman-iw, mara ad aruγ ula d tansa (adresse) i tebratt s teqbaylit, win ara tt-yeγren ad yeḍs. Taluft-a tella ar assa γer waṭas n tarwa n tmurt-nneγ. Ula d imusnawen imaziγen n zik-nni ur urin ara s tmaziγt. Amedya: Saint Augustin, lemmer yura kra s tmaziγt, tilaq llan tura aṭas n yemdanen di yal tiqernit n ddunit i yeqqaṛen tamaziγt. Ihi imezwura ur γ-d-wwin kra, nekni nkemmel-itt akken.
Atan dacu i-yi ssawḍen ttaruγ s tmaziγt tazwawt: Seg wasmi i d-wwḍeγ γer tmurt n Lalman taggara useggwas n 1979 d nekk ḥulfaγ s yiman-iw am akken ddreγ s weqric (masque). Am akken Almanen d ibeṛṛaniyen nniḍen ur zmiren ara ad walin udem-iw n tidett. Ɣer imdanen-a, yal yiwen i d-yewsan si tmurt n tmazγa yezmer kan ad yili d Aɛṛab, d ineslem. Acuγeṛ? Tamezwarut, imdanen-a seg wasmi i d kkren d nutni slan s tmurt n Dzayer d tamurt taɛṛabt. Tis-snat, nekni s imaziγen ur d-nessufeγ ara kra s wacu ar’ ad issinen medden tamaziγt. Ula d imaziγen yettwassnen di ddunit ur d-qqaṛen ara d imaziγen i yellan. Amedya: Lemmer Zidane ad yessufeγ awal d amaziγ i yella anida yedda, ad yemmeslay γef iγeblan n imaziγen, tilaq aṭas n yemdanen di ddunit ara yissinen idles amaziγ, ad issinen imaziγen d imaziγen mači d ayen nniḍen. Ihi nekkini bγiγ ad yettwikkes weqric-nni yettwasersen γef udem-iw. I wakken ad amnen Walmanen neγ wid-nniḍen d tidett γur-i udem amaziγ azwaw, dγa yessefk ad sɛuγ kra s wacu ara ad γṛen annect-a d tidett. Dγa ma yenna yiwen i Walmanen, nekk d amaziγ mači d Aɛṛab, nutni a s-inin: Dacu i d tamaziγt? Dacu i d imaziγen?, Tella tira n tmaziγt?...
Ihi uriγ ayen zemreγ s talmant γef tmaziγt, γef iγeblan n imaziγen. Uriγ daγen s tmaziγt. S wakka yal yiwen i yeγṛan tira-inu s tmaziγt ur yezmir ara ad yini Imaziγen ur sɛin ara tira. Tis-snat: Nniγ d yiman-iw, yessefk ad ǧǧeγ kra n tira i tarwa tamaziγt tazwawt i wakken ur s-qqaren ara, acuγeṛ ur d ǧǧin ara imezwura nneγ kra s tmaziγt am akken i s-neqqaṛ nekni tura.
2. Dayen fessusen tira s teqbaylit?
Tira s tmaziγt tazwawt neγ s tmaziγt ama di tmurt am da di tmura n medden mačči dayen fessusen. Am yiwen iteddun di tallas (ṭlam) ur yeẓri anida yessufuγ webrid.
Ad yaru yiwen kra s tutlayt-a ur iẓẓeṛ ara ma’ t-iγeṛ kra n yiwen /yiwet neγ ala. Am win yesmarayen aman γef tfeqluct ur nenqir. Dacu kan assa γas ulac aṭas n wid/tid yeqqaṛen tamaziγt, nekkini d yiwen seg wid yettargun yernu deg uzal qayli, qqaren, wissen ahat ad yaweḍ wass, tamaziγt ad tesɛu azal i sɛant tutlayin nniḍen. Wissen ad tekker tarwa n iseggasen i d-iteddun ur zemmren ara ad ddren war tutlayt n tyemmatt-nsen.....
3. Ayen aggagen nneγ (nos intellos) zgan ttarun s tefransist γas snen tira n teqbaylit?
Akken I s-qqaṛen at zik-nni: Kra yella, kra yerna, kra sakken i d-yennulfa.
Kra yella: (ẓer uṭṭun 1)
Kra yerna: Yezmer ad yini yiwen ulac tura aggag ur nezmer ad yelmed tira n tmaziγt. Ihi yad ur nettaru ara s tmaziγt yezmer ad yini yiwen, ur uminen ara s tmaziγt neγ ur s-fkin ara azal-is (ḥeqren-tt). Llan aṭas deg-sen γilen m’ ara ad inin neγ ad arun kra n wawal s tefransisit neγ s tutlayt nniḍen, am akken d kra i yellan (mačči d menwala).
Kra yernan nniḍen: Tamaziγt ar assa ur d tessekcam ara iṣurdiyen. Yad izemren ad afen tiktiwin i taluft-a ur s-fkin ara azal, ččan ṛwan, ssusmen! Llan kra di tmurt ad yefk isem i luzin-ines neγ i tḥanut-is s tutlayt nniḍen ad yeǧǧ tutlayt-is, qqaṛen s wakka i zemren ad skecmen iṣurdiyen. Llan aṭas n Yezwawen ttakken aṭas iṣurdiyen γef tlufa-nniḍen ur uḥwaǧen i tmeddurt nsen (d zyada kan), ma d ttiγawsiwin s tmaziγt (ama d idlisen ama dayen nniḍen), ayen i yufa , ak-yini γlay!
Akken walaγ, taluft-a n tmaziγt d yad yeγṛan (intellos) d taluft n tanzarin (taluft n Nnif!!) Akken i s-yenna William Shakespear: “To be, or not to be: that is the question!” Dacu kan tella tudert tella tudert. Yezmer ad yedder yiwen d inifi, yezmer ad yedder war nnif!!
Ccah, nniγ-d ayen i iqebṛen ul-iw!!
4. Win yuran ungal, tullizt neγ tamedyazt s teqbaylit, d ayen fessusen ad iseẓreg (editer), ad yessufeγ neγ dayen ẓẓayen?
Idlisen i d-yefγen s tmaziγt ur ttnuzun ara akken yessefk ad tili taluft, acku ulac aṭas i yeqqaṛen tamaziγt, ulac yad (trus mmaṭi i yellan) yettaken afus (s iṣurdiyen neγ s wayen nniḍen i yad yettarun s tmaziγt. Ula d iγmisen i d yeffγen s tmaziγt negren merra. Amedya: Tamurt, Iẓuran...
Yak nenna-d yagi uguren sgellin...
5. Illa kra umaynut ara d-ssufγeḍ ussan-a i d-iteddun?
Ttrajuγ ad yeffeγ yiwen wedlis semmaγ-a Nnan Lalman telha.. , deg-s kra 550 isebtaren d tfutiyin. Wis-sin d adlis i warrac imeẓẓyanen, semmaγ-as Mraw n tmucuha i warrac imeẓẓyanen, seg sin iseggasen d asawen.
Ad tili deg-s tnnaγ (illustrations). Dacu kan, wissen melmi ara d-fγen. Mačči dayen yellan gar ifassen-iw. Akken i d-nenna iwsawen, yad yettarun s tmaziγt, d lkuraǧ kan d nnif i ten-idemmiren γer tira! Ma d taluft-nni iṣurdiyen fiḥel ma nemmeslay fell-as da.
Tannemirt ay Akli u ssarameγ qṛib ad nγeṛ ungalen-a inek imaynuten ara d-iffγen.
Sγuṛ Mack At Uwdiɛ.