Salem Zenia, d-amyaru n unegalen, d-amedyaz daγen, ilul ass n 26 deg Ctambeṛ 1962 deg taddart n Freḥa. Adrum iwezniɛen yersen Zenia, aẓar-is seg Iflisen. Wwḍen-d ar uzaγaṛ n Freḥa taggara n wagim(siecle) wis mraw-tza (19).
Iγerbazen anda t rran ad-iγeṛ s tutlayin nniḍen d win n taddart-is akk d Llisi n Iɛezzugen. Dγa iffγ-d seg Llisi iɛezzugen deg useggas nni n 80(tameṭ), aseggas i deg azwaw ikker a-d-isseγṛes izerfan-is. Iffeγ-d war ma issuli almad-is, war ma yewwi-d l-BAK. Ikayaḍen(les examens) ines akk d wid n imdukal-is deg llisi iɛezzugen d wid n wamek a-d-ssuksen izerfan n tutlayt agi s wayes nettaru.
Tigzi tella maca ddel n taɛrabt yugi-t. Isnerna taγuṛi s tuzna n tebṛatin deg Uγerbaz Universalis (Liaj, Biljik). Iffγ-ed seg ulmad d-anaγmas(journaliste) taggara useggas n 1981(tameṭ d yiwen). Wwin-t ar lɛeskkeṛ deg useggas n 1984(tameṭ d kkuẓ) ifuk-ed deg 1986.
Kra yekka umennuγ γef tmaziγt, Zenia ikka deg-s, ulac dacu izgel. Izdi tazmart-is d-tiyad. Maca netta ifka azal afellay i wmahil adelsan. Deg temlilit n Umussu Adelsan Amaziγ(MCB) n Yuliu 1989, d netta I d-amyaru n ṛṛabun n tesmilt(commission) tis kraḍ(3), “Idles d usnefli n tẓuri”. Zenia iffeγ seg tesmilin n Umussu Adelsan Amaziγ deg useggas n 1994, immi ikker hendawal gar snat n tdukliwin n MCB(Amussu Adelsan Amaziγ) illan imir nni, tismilin(commissions) akk d tenmiregt(coordination).n MCB.
Gar 1990 akk d 1995, Zenia ixdem d-anaγmas deg uγmis nni « Tamurt » isbedd akken Talawanu. Illa ittḍebbir γef uḥric nni n tmaziγt. D netta yellan isseγtay idrisen i-d-ittwaznen.
Deg useggas n 1998, issufγ-ed Tasγunt « IẒURAN », tasγunt iga i lmend n usnefli n tsekla tamaziγt.
Ayen yura S. Zenia .
- Tirga n Yidir, Paris, L’Harmattan, 1993. Tazwart n Tassadit Yacine.
- Tafrara, Paris, L’Harmattan, 1995, Unegal.
- Mi sliγ ccarweγ, Tamedyazt, Awal, Ɣef M. Mammeri, 1990.
- Iγil d wefru
- Tifsiwin
Imyura :Telliḍ ger imezwura i yuran idlisen s teqbaylit, turiḍ ungal Tafrara di 1982. Xas akken tettwaḥres γef imeγnasen n tmaziγt deg wussan-nni, iselmaden n tmaziγt ur uggten ara, amek almi i k-yewwi ubrid ar tira s tutlayt taqbaylit?
S. Zenia : Ussan-nni d tidet teḥres fell-aγ teswiɛt si yal tama. Walaγ s tira kan i nezmer, yiwen wass, ad nidir. Mi ara nettwali imγaren yettruḥun, tutlayt nneγ yettruḥun, tasekla-nneγ timawit di tatut… ar zdat ula d nekkni γer tatut i nteddu. Xas akka nedder, γer tatut i nteddu. Ad nuγal ad nettwattu ula d nekkni s timmad-nneγ... Ma d iselmaden, ussan nni, ulac iselmaden. Ur yelli uselmad, ur yelli win ara yeγren.
Imyura: Idlisen akk i turiḍ s teqbaylit tusligt (talqayant), llan aṭas n wawalen ur nessin ara inumak-nsen ma ur yelli umawal, ur tugadeḍ ara ad ilin imeγriyen ur igezzun anamek n uḍris?S. Zenia: Yella wawal ara d-sfehmeγ ddaw uḍris: ma yella awal-agi d aqbur, yettwattu. Ma yella d amaynut, yennulfa-d, neγ snulfaγ-t-id nekkini, ur yettwassen ara maḍi, neγ ddmeγ-t-id si tantala nniḍen: si tcawit, tacelḥit...atg. Dinna ad t-id sfehmeγ. Ma d awal nesseqdac yal ass ur walaγ ara ayγer ara t-id sfehmeγ. Win ara yeγren, γas yennser-as wawal ur t-yefhim ara, ad yefhem s ujmal (s umata).
Imyura: Deg udlis “Iγil d Wefru”, tewwiḍ-d tadyant γef Jiniral Anezmar akk d muḥemmed. Mi t-γriγ, iban-iyi-d amzun d tameddurmant (biographie). Llan imeγnasen n yedles d tutlayt i γef sukken maḥyaf i d-mliḍ. Yella s tidet win i d-tqesdeḍ deg udlis-ik ??S-Zenia: “Iγil d Wefru” aṭas n nnig-tidett (la fiction) i yellan deg-s. Yella wayen inetḍen ar tudart-iw nek… maca kra kan. Ayen d-nniγ dinna, d ayen ddreγ seg wass mi ṭṭfen irebraben amadaγ. Ussan-nni lliγ deg uγmis “Tamurt”, nedder am uccannen. Taggara aṭas n imdukkal d temdukkal i nγan. Aṭas n imeγnasen i nγan. Annect-a ddreγ-t am nekk am Izzayriyen.
Imyura: Tzemreḍ aγ-d-temmeslayeḍ γef uγmis IẒURAN, d acu-ten wuguren i temmugrem almi dayen seγren-awen tiliwa? S. Zenia: « Izuran » lemmer d lebγi, yuγ-d abrid yessufuγen. Yuγ-d abrid yessefraḥen deg yiwet n teswiɛt akken. Taggara nessaweḍ alarmi ur nezmir ara ad nqazem... abaɛda s isurdiyen. Tamaziγt d idrimen... ṭṭrad d idrimen... kra yellan di tudert-a d idrimen. Ma yella ulac idrimen, temmuteḍ. Wid ara γ-iɛiwnen d imexḍa. Ala imdukkal nneγ i γ-yettɛawanen.
Imeγriyen, akken yebγu yili, xussen. Aγmis “Izuran”, ilaq ad t-aγen 6000 neγ 7000 n medden i wakken ad yeṭṭef iman-is. Imsaγen-nneγ llan ger 3000 d 3500, d aya! Acku llan aṭas, qqaren-t ar wiyaḍ, ur t-ttaγen ara...Nezmer ad d-nini ahat llan 6000 n imeγriyen maca ur t-ttaγen ara i 6000!!
Imyura: Seg mi yeḥbes uγmis-a ur d-iteffeγ ara, ulac win i d-yusan i wakken ad iger kra s teqbaylit (di tγamsa), d acu tettxemmimeḍ deg waya ?S.Zenia: D acu i ttxemmimeγ? Sḥasfeγ aṭas, acku γilleγ macci iman-nneγ i nella deg unnar-a n tγamsa. Ar deqqal, naf-d iman-nneγ ziγ d nekkni kan i yellan. Ma macci d nekkni ara yseddun aγmis-a ulac win ara yseddun aγmis s tmazight…terwi ! Ulac win tecγeb tγamsa s tmaziγt. Am akken tettwaliḍ, kkren-d yeγmisen nnḍien imyalissen (quotidiens) semman iman-nsen “imaziγen”; ḥesben-ten d iγmisen n tmaziγt, maca d tikerkas, yiwen deg-sen ur yefki ula d tiγmert deg uγmis-ines i tmaziγt. D acu i yeswa yiwen usebter neγ azgen n usebter? Mazal amennuγ!
Imyura: Tura llan ddeqs n wid i yettarun s teqbaylit, sufuγen-d idlisen, maca ulac aṭas n imeγriyen i ten-yettaγen, amek almi nessaweḍ γer da, dacu i d tifrat-is ?S-Zenia: Aṭas i yettarun tamaziγt. D ayen yellan yerna d ayen yessefraḥen. Xarsum ur nettewḥic ara....Macci iman-nneγ i nella.
Ihi, asizreg (l’édition) di tmurt-nneγ d ugur annect-ila-t! Tamezwarut, ur nesɛi ara tizrigin. Tis snat ulac imazragen. D imeznazen i nesɛa. Ttaqa deg-sen d adrim kan i wumi snen aktili, adlis ara sen-d-yawin isurdiyen ad t-id ssufγen ma d wayeḍ ala !
Dγa tamaziγt ulac fellas awal. Ur tt-id nettader ara akk ! Wid i d-yessuffuγen… s ttawil-nsen nutni, s wallalen-nsen, aḥlil.. Mi ara d-yessufeγ yiwen s ttawil-ines, aṭas n tikkal ur tt- ɛeddin ara γef iseqquma n tγuri (les commissions de lecture), ulac win ara ten-yeγren, ulac win ara sen-yenhun, ulac…Sufuγen-d kan ! Ar tama d ayen yelhan, ar tama nniḍen sserwalen imγeriyen. Ad d-yeddem yiwen adlis, ad t-yaf ur yettwasuli akken iwata, yettwaxerbubec kan, ad t-yessers, ur t-yettaγ ara! Mi ara yili udlis igerrez, yettwaxdem akken iwata - acku adlis d taγawsa - akken yebγu yili iteddu, ttaγen-t medden. Xarsum 3000 nni i d-nniγ llan d imeγriyen ad t-aγen!
Imyura: I wacu teggumma tutlayt-nneγ ad ttesrifeg am tiyaḍ? Amek tettwaliḍ taqbaylit ger yiḍelli d wass-a (aselmed, taslugent, tanfalit-is...atg)? S. Zenia: tamaziγt neγ taqbaylit?
Imyura: ad d-nini taqbaylit!S.Zenia: Nekk ad d-iniγ tamaziγt s umata! Acku, walaγ atmaten-nneγ yellan deg Uwras, kra n yemzabiyen... bdan la d-suffuγen idlisen, bdan la ttarun, ula d nutni. Akken tella teqbaylit zik d wamek tuγal ass-a, aṭas i d-nelḥa γer zdat. Macci akka i tella deg iseggassen n 80 neγ wid n 70. Tura mi ara tkecmeḍ di temkarḍit, ad tafeḍ idis akkw neγ tasga akken ma tella n tsekla taqbaylit. D ayen yessefraḥen. Iɛedda yiwen n wakud, win d-yewwin adlis neγ tazmamt tamecttuḥt agwemmaḍ-in di Fransa, ad tt-id yerr s ddaw ucḍad neγ deg iciwi-s akken ad-tt-γren dagi wiyaḍ. Ass-a xussen-aγ cittuḥ n wallalen, wamag nexdem-d asurif γer zdat. Akken yebγu yili lḥal, tura nettaru, simmal ttnulfun-d imyura imaynuten. Ula deg yeḥricen nniḍen. Tamaziγt tebda teggar tiriwa akka d wakka. Macci d tasekla kan i yellan, ula d ayen nniḍen !
Imyura: Asteqsi-agi ahat aṭas n usqerdec i izemren ad yili deg-s. Amek i nezmer ad ner taqbaylit d tutlayt n uγrum ?S.Zenia: iiih, awal t ɛedda-ḍ deg-s. Ad tt-nerr d tutlayt n uγrum s lxedma. Ilaq ad nseqdec tamaziγt simmal γer zdat, i wakken ad a γ-d-yuγal, wayen neqdec fell-as. Ass-a wigad yesselmaden tamaziγt deg iγerbazen n tmurt tetten aγrum yes-s.
Imyura : Ihi mass Zenia seg wid yettwalin d akken d tifrat ma tuγal teqbaylit d tutlayt n uγrum.S. Zenia : Yella usirem deg wanect-a. Aql-aγ nettwali deg unnar. Tamaziγt tebda tseccay aγrum. Amennuγ yettkemmil amek ara tekcem teqbaylit ar yexxamen n teγdemt akken ad ilin imsuqlen ara yeccen aγrum seg-s. Aṭas n imukan nniḍen mazal ad srin neγ ad ḥwijen tamaziγt... Yal tutlayt yellan di dunnit, ur tt-yettali wazal, ur tettidir, alamma tuγal d tin yessuṭṭuḍen arraw-is.
Imyura: D acu i d rray-inek ma nenna-d d akken tifrat i tutlayt nneγ deg timanit (autonomie) n tmurt n Uzwaw kan i tella?S.Zenia: Tezmer ad tili d tifrat. Maca ilaq agdud ad tt-id yessuter. Nekk, γur-i timanit d takti igerrzen. Takti nqbel-itt. Tura aql-aγ deg wamek? Amek ara d-teḍru? Nekkini rray-iw tezmer ad d-teḍru deg anawaḍ afidirali. Zemreγ a diniγ tagi d tifrat i tmurt nneγ a d-teḍru tura neγ azekka. D tifrat ula i tutlayt.
Ad d-rnuγ tayeḍ… ala timura yelḥan di tugdut i yessleḥqen γer uswir-agi. Cukkeγ ilaq ad nezz’u tugdut di tmetti-nneγ ula deg yexxamen nneγ i wakken ad nessiweḍ γer dagi. Yal takti ilaq-as wakud i wakken ad teḍru.
Zemreγ ad d-iniγ, ass-agi, ma yella adabu yeqbel-aγ-d timanit, ilaq aγ ad a nɛas γef iman nneγ. D ticerkett ara γ-yandi.
Imyura: Ma yella tzemreḍ a sen-t-fkeḍ asemter(conseil) i wid yettarun s teqbaylit, dacu a sen-tiniḍ? Wid yettarun s teqbaylit ? Ur zri γ ara ma yella zemreγ ad fkeγ asemter! Acku nekkini s timmad-iw ḥwajeγ isemtar. Maca tella yiwet n tγawsa, imi i yiman-iw i tt-qqareγ, ahat zemreγ ad-tt-id iniγ i wiyaḍ. Ilaq yiwen ad icemmer i iγallen-is, ilaq ad ixemmem ar zdat aṭas acku tira d ayen ara d-yeqqimen. Anwi yufan win ara yarun, ad yaru s wul-is, ad yexḍu i webrikuli.
Imyura: : Tumneḍ d akken ad d-yaweḍ wass ad yawi kra umyaru aqbayli Araz n Nobel n Tsekla γef wayen yura s teqbaylit ?S. Zenia : Ayen ala? Yella yiwen uberkan yettaru s tutlayt-ines neγ s tantala-s, waqila ulac ula yiwen n umelyun n yemdanen i tt-yettmeslayen, yewwi-d arraz-agi. Fkan-t daγen i yiwen Uhendi yettarun s tantala-s. I tmaziγt acuγer ala ? ur telli tutlayt i d-yufraren γef tayeḍ. Tella kan γer ccbaḥa n uḍris d wayen i d-yerna umdan i talsa. Ma fkan-t i tmaziγt, macci kan i win neγ i tin yuran. Fkan-t i yedles i d-yefkan aṭas i talsa xas akken ur t-id yuγal wacemma.
Imyura: : Amer ahat yiwen wass ad nsel s Mass Zenia yebbwi arraz n Nobel n tsekla ?S.Zenia : Iḍsa-d.
Imyura: : Fkan-ak yakan arraz unsib di tmurt n lezzayer (arraz Apulée). Amek almi yettwanefka waraz am wagi i win yettarun s teqbaylit?S.Zenia: Arraz Apulée tesnulfa-t-id temkarḍit taγelnawt, tettak-it yal aseggas. Arraz i yi-fkan i nekkini d arraz amenzu i d-tessudes temkarḍit-a. Di tazwara nwan ad yili kan i taɛrabt d tefrensist, uγalen seddan-d Tamaziγt γer taggara, γas akken tettusemma d tutlayt taγelnawt. Sliγ llant kra n tamiwin i d-inettqen γef wannect-a. Nekkwni d acu i γ-iceγben deg wannect-a d asalu i nerz’a akken yal aseggas ad yili warraz Apulée i unegal s tmaziγt. Imenγi nenna-d Iḍul, anda nufa iγisi nekkwni a s-nkemmel. Iḍelli leqbayel skecmen Tamaziγt deg uγerbaz, ass-a a naɛreḍ ad tekcem di yal taxjiṭ n tmurt-a.
Imyura: Yella kra n udlis amaynut i tettheggiḍ ?S. Zenia : bdiγ-t, jjiγ-t ! Taswiɛt agi ixuss wakud. Yerna nettucewwel !
Imyura: : Imyura.com, tesneḍ-t ?S.Zenia: Sneγ-t. Asmel-a asmi ḍalleγ γur-s iɛjeb-iyi aṭas. Acku tewwim-d akk sya d sya. Mazal, tettum kra n medden, ilaq ad tent-rnum. Laqen-awen daγen kra n isallen. Acku i wakken asmel ad yeddu, laqen-as isallen.
Imyura: : Lemmer ad tizmireḍ a s-tbeddleḍ kra, d acu ara s-tbeddleḍ?S.Zenia: Udem. Tefkam-d udem yella yakan. Ilaq ad t-sberqcem cittuḥ …
Imyura: : Ula ma Salem mi ara yettaru, ulac asberqec, ulac azemmur, ulac akermus !S.Zenia : (yettaḍsa) Nekkini tira-w ulac acu ara sberqceγ deg-s. Acku, tira, tekka-d seg i wumi tettaruḍ. Tura , ma yella a s-taruḍ izen i yiwen, ur yeḥwaj ara ad tesberqceḍ lḥala. Mi ara tettaruḍ i uberrani, dinna a s-tesberqceḍ. Ma ur yezri ara acu i d takermust, a s-tiniḍ acu i d takermust! D tira tawerdanit, acku d imdanen ur nessin acemma deg Ufriq Ugafa neγ deg yedles-nneγ. Nekkini ttaruγ i wid-iw. Wid-iw, zran acu d akufi, zran acu d akermus. Fiḥel ma nura timsal agi. Ilaq ad neglem ayen nniḍen, ayen ahat ur zrin ara nutni, neγ ayen uγur ur rrin ara lmendad nnsen…
Imyura: : Awala aneggaru ?S.Zenia : Tannemirt i usmel am wagi. Llan ismilen nniḍen, maca ur xemmen ara γer wayagi, ma d kunwi tgam ayen ur d-nelli yakan. Imi s tmaziγt akw i tettarum, d ayen yelhan aṭas.
Imyura: : Imyura akken ma llan ssaramen-ak s teγzi n laɛmer u daγen tasekla taqbaylit a tt-nerni. Nettraju s tmendit (joie) melmi ad d-sufγeḍ amaynut. Nouara.B