|
 | | |  |
 |  |  | |
|
|
|
Liẓ-avuntir n Dda QiqiLiẓ-avuntir n Dda Qiqi Aḥric wis-kraḍ (III) “ Nekk yid-m ur neslib ara Yak teẓriḍ acḥal neεqel D afham ur γ-fhimen ara Γef waya nugi ad nejhel” Si Muḥ. Azwel n yexef-a: Ass d yir ddunit, iḍ d yir targit. Agzul : Yeffeγ-d seg wexxam γer yimi n tewwurt, yufa-d temmečč tetbirt-is i i wumi yennum yettakk-as tuččit. Deg weṭruli 37 i irekkeb yal ṣṣbeḥ, yemmekta-d tadyant n bu tčamart d uṣekran i yeẓra iḍelli-nni. Deg webrid-is γer unebdad, i wala tettwet teqcict zdat-s, yernu ur yezmir ara a d-yeεṛeq. Yuγal-d s axxam yeččeḥ; deg unezgum-nni ideg yeṭṭes, yurga tusa-d γur-s Εelğiya i s-d-yuzen Ubabat “ Valuntinu”. Yemmekta-d ussan n temẓi d talwit, ssyen, yettekki deg usemneε ( asellek) n tulawin iγef d-tres tawaγit meqqren, yerna ( yeγleb) Dda Qiqi! Yettεudd tegra-yas-d talwit, ad yidir tayri-s d Εelğiya, maca, yuki-d si targit! A ziγ “ lemnam-agi yeskiddib! Tebεed tefsut-ik ay aḥbib!... D lewhayem !.. D ayen i nḥemmel i nettagad!.. Neγ amek ara d-nessefhem aya : Aktul ( awtul) nettrebbi-t deg yexxamen-nneγ, nessibnin taksumt-is i tuččit, nettbuddu tiremt-ines i wid nḥemmel, maca, nettagad ṣṣbuḥ-ines, neqqar ṣṣbuḥ-ines “ d yir lfal”! Win yekkren kan a s-yini: Alaṭif! Amzun ṣebbḥeγ-d γef wektul! Ma d ayen nettagad, ayen nettkukru, neγ ayen nekreh, nḥemmel ad nṣebbeḥ fell-as, amzun tettnadi fell-as tiṭ, neγ tettgani-t ansi ara d-yekk! Neγ amek ara d-nessefhem ṣṣbuḥ n wuccen i neqqar d lεali-t?! Uccen nettagad-it, nezga nekka-tt fell-as, anda ara t-nẓer nesḍac-it: “Ah, a Ben yeεqub”, a k-yexdeε Rebbi! Dγa isem-agi i s-nesseṭed i wuccen yekka-yas-d si tedyant-nni i s-gan watmaten-is i Sidna Yusef, asmi akken i t-ḍeggren γer lbir, imi qqlen γer baba-tsen, nnan-as d uccen i yeččan gma-tneγ... Maca, tikkwal ttakeγ-as lḥeqq i wemγar-nneγ azemni, amussnaw-nneγ Dda Qaqi; imi tikkelt γer tayeḍ yettaγlay-d di ṣṣwab, ttafeγ tiheddurin-ines d ddwa, am tedyant-agi n wuccen, tikkelt yewwi-yi-itt-id d lemtel: Ayen ara yeḍrun nesbabbay-it i wuccen, anwi i yečcan tixsi n flan? d uccen! Anwi i yeččan tayaẓiṭ n flanta? D uccen! Anwi yeččan tiẓurin ( aḍil) di tferka n winnat ? d uccen!.. Nezga neqqar kan d uccen i igan aya d waya, werğin i d-nenna ahat d tuccent i igan aya neγ aya?! Γas ma Dda Qiqi yesseqdac aya di lfayda-ines, iwakken ad yefk lḥeqq i wergaz mgal tameṭṭut. Maca, ur ilaq ara ad nettarra lmil γer yiwet tama kan, ad nteqqen aṭṭucen ( allen)-nneγ ilmend n leεwayed-nneγ, neγ iwakken kan ad neεğeb i medden, neγ iwakken kan ur nteffeγ ara i llem – ssef-- i terra tmetti d ṣṣwab...) Ihi, ula d tuccent tezmer ad teg ayen i iteg wuccen, neγ εad ugar!... Nenna-as wid-nni n terbaεt “ Idura” di ccna-nsen: “ A wen-d-iniγ D awal i d-yewwin awal Tidet temṭel Nekkni a tt-id-nessekfal” Wama d acu ara yi-yawin akk γer tiyi, lemmer ur lliγ ara d ixef n lmeḥna, d aqerruy n deεwessu?!. Ass-nni, akken i d-ffγeγ seg wexxam, tedduγ ar uxeddim, ad yexdem wergaz, zuni d aneεmar i lliγ!.. Akken i yi-yefka yimi n tewwurt γer berra, ẓriγ tawaγit iγef ur nwiγ, d acu-t uxeṣṣar-agi?! D tameγbunt-nni ur nesεi lwali i yettwaxrebqen, i yettwaxnunnsen di lqaεa, yernu temyečč di tsusmi, ur yesli ḥedd i ṣṣut-is, akka ay d lqanun uagama win izemren i wayeḍ yečč-it!.. Tγaḍ-iyi mačči d kra! Lliγ, yal ṣṣbeḥ ttafeγ-tt-id γef yimi n tewwurt tettecrurud, yes-s izehhunt wallen-iw, d nettat i yi-itekksen tamara, tuγal-iyi d tannumi, ḥemmleγ-tt, ḥemmlent-tt wallen-iw, imi d nettat i sent-id-yettawin ccbaḥa akk d wecrah... Yal ṣṣbeḥ mi ara d-ffγeγ seg wexxam, gelluγ-as-d s weεwin-ines: ama d ifettiten ( iteftufen) n weγrum, ama d wid n “lgufriṭ”, tikkwal-nniḍen ttawiγ-as-d ula d lfakya, am iεeqqayen n lxux, neγ tiẓurin... Ass-nni ayen i s-wwiγ yeqqim d takemmust di lğib-iw. Tettwačč meskint tetbirt-nni m tqamumt d tqejjirin tizeggaγin, tinna akken yettecruruden di talwit! Ass-a, ters d tirect di lqaεa! Yečča-tt wemcic, yečča-tt “ bucca” bu leεrur! D acu i d as-texdem tetbirt meskint?! Lemmer s tidet d laẓ i t-yewwin, yili ur uqan ara fell-as iγerdayen, yetturaren zdat cclaγem-is?! Ur uqan ara fell-as yegrelluyen ( ikafaren) akk d ibeεεac-nniḍen s wayes tlebbu ( tleγγu) temdint, awid win ara yeččen, a wer d at-iqenneε, d lεula n meyya iseggasen!.. Ufiγ-t-id akken yettxerbiq deg-s, yessencaw itett deg-s, yernu imi iyi-d-yeẓra izehher-d γer γur-i, zuni d bab n tissas, mačči kan daya; imecceḥ ( ileḥḥes) di teclaγemtin-ines, am wakken yebγa a yi-d-yeεreḍ ad ččeγ yid-s tiremt-nni, zuni atan d asexwi! S waya i tekfa tedyant n tetbirt m tqamumt tazeggaγt akk d “ bucca” bu leεrur! Maca, yir leεwayed qqiment neṭdent deg uqerruy-iw, neγ amek ara d-fessreγ yir ṣṣbuḥ akk d yir lfal s wayes ttamneγ?! Kemmleγ abrid-iw s uxemmem akk d unezgum, almi rekbeγ “aγyul-nni-nneγ” ( akka i s-nessawel i weṭruli uṭṭun :37. D wagi i γ-yettawin γer temdint, i γ-d-yettarran γer Lḥasi, lḥuma-nneγ i wumi nessawal “ 48 lwalayat”. Aṭruli-yagi yettεebbi ayen i wumi ur yezmir, yexleḍ deg-s uxaluḍ mačči d ayen ara d-nmel s wawal, acku d ayen ur iqebbel leεqel leεqel n wemdan, dayen yugaren lewhayem akin! Acerriḍ-agi – ligne-- n 37 anagar aḥric uslig – privé-- i t-yeṭṭfen, ttbergiεen akken bγan, ulac araqeb, akken i tt-yufa wuccen iγeẓẓ-itt! Leḥkem amesbaṭli yeffeγ seg-s yugad si rrebrab! -- tezmert-ines yessebgan-itt-id kan di tmurt n leqbayel; ugadeγ ad nili nettu “ Tafsut taberkant”, xuḍi nekkni s leqbayel ntettu, nezga di tinna: “ Yenna-yas: A baba wwten-aγ! Yerra-yas-d: A mmi εeqlen-aγ! Aḥric-agi n ddula almi d aseggas-a n 2006 i d-yekcem s kra n teṭruliyin i wumi semman “ E.T.O γer ucerriḍ ( ligne)-agi n 37. Lḥaṣun di 37 agi, ur tezmir ad teεqel Faḍma argaz-is! Aḥeqq “ Jeddi Amsed akk d tlawin akk yessefsed”, a lemmer d-usiγ d Nağib Meḥfuḍ ar d aruγ 10 wungalen γef tedyanin i ttwaliγ yal ass deg uxeṣṣar-agi n 37; imi d-usiγ d aqbayli, ttaruγ-asen-d i “leqbelleč”, akken a d-akin seg yir targit ideg zedren, akken ad ẓren i d aγ-yuγen, a tawγit-ik ay ul! nger iman-nneγ deg “igiṭuten” ! Iğiḍuten yecban wid-nni n “ Ṣṣwiṭu” di Afrik n wenẓul yellan seddaw wenhil --leḥkem -- n miḥyaf di Briṭurya zik-nni! I yi-iγaḍen d tarwa-nneγ, amek ara yidiren imal-nsen! Imerkaben n 37 agi uγen tannumi s waya, yiwen ur t-id-itett wul-is, seg wakken yexleḍ uxaluḍ, kullec γur-sen d aḥerfi: Ddḥis, wa yenṭed deg wa, d argaz neγ d tameṭṭut -- xuḍi 95/100 si tlawin-nni uqment ineḥjaben-- kif kif! Imukar, iḥeqqaren, icumuren, ixeddamen, lehẓuẓ, iṣekranen, iẓṭayliyen d wat “ledrug” rnu-d γur-sen “ at tmira d ssuna”... Wigi yakk myesnamen! Yiwen ur inebbec deg wayeḍ, ad as-tiniḍ yella gar-asen umettawi – lewfeq--! Neγ amek ara d-ssfehmeγ ayen i wumi ḥeḍreγ iḍelli leεca: Yuγ lḥal yeγli-d ṭṭlam, ahat d winna i d aṭruli aneggaru i γef-dleḥqeγ. Anebdad aneggaru ansi d-iqelleε 37 isem-is “ La plaṣ Bendawed” -- yal mi ara iliγ dinna, ttmektayeγ-d anzi --lemtel— nni “ Aεrab d aεrab, γas ma yella d “ lkulunal Bendawed”, dγa aql-aγ deg-s: deg wemka-nni, zik yella deg-s yiwen lğameε n wudayen, tura rran-t d lğameε n yenselmen, aya ahat ur yessewham ara am wakken yessewham lakul yeddmen isem n wegrawliw “ Εebban Remḍan”, taggara rran-t s yisem n “ El Farabi”!!! Rekbeγ, qqimeγ di tama tayeffus, deg ukersi yellan ar zdat yeqqim yiwen bu tčamart, zdat-s yeqqim yiwen uṣekran aẓṭayli -- iban yeṣṣexleḍ gar ccrab, lkif d “ ladrug” -- . Akken i yeqleε weṭruli i yeqleε yid-s --wemcum-nni— s yir lehdur, ala deg ubagus d akessar, ttwaliγ deg winna akken –- bu tčamart-nni-- ma a t-id-yali wawal, d lewhayem, ur d-yenni la zzant, la rγant! Yerna yezha imi i isell i yir lehdur –nni mgal tulawin: Tulawin i iteffγen d lfağrat! d nutenti i γ-yekksen imukan uxeddim! Tulawin ilaq ad qqiment deg wexxam! Mačči d drus i yenna γef tlawin... Lḥṣun qqimeγ wehmeγ! Ttxemmimeγ kan d acu i yessemgarrden gar sin yemdanen-agi: bu tčamart yedlen taqerruyt-is – sufella-- s tcacit tamellalt, iγumen tudmet-is s tceεrufin am yiγid; akk d winna akken yedlen taqerruyt-is --si sdaxel – s ccrab akk d lkif, γas iseṭṭel tamart-is maca, amzun isedda yid-s – di ttesḍila-nni-- leḥya akk d leḥdaqa. Nekk ḥulfaγ-asen amzun d yiwen wemdan kan, mačči di sin yid-sen i llan, imi iles uṣekran-nni amzun d ul n bu tčamart-nni i t-id-yessenṭaqen! ) Akken i d-rseγ seg weγyul-nni n 37, ṭṭfeγ abrid-iw srid γer “Lḥemri”, dinna i yella unebdad ansi ara rekbeγ γer uxeddim. Xeddmeγ deg yiwen udewwar, berra i temdint, xeddmeγ γer yiwet tgezzant, ssawalen-as “ Lḥeğğa Bexta”, tagezzant-agi tettwassen nezzeh, ttasen-d γur-s seg yal tama n tmurt, ula d iγriben-nni-nneγ yellan di berra, ttasen-d γur-s si yal tamurt; s tidet kan tagezzant-agi ur diri-tt ara, d lεal-tt nezzeh, nekk ufiγ iman-iw γur-s, d nettat i yi-d-ifernen ism-agi n “ Aṭas”. Xeddmeγ γer γur-s d amsuqqel – aṭreğman-- : deg unebdu ttṭerğimeγ-d ugar si trumit γer taεrabt – acku imiren i d-ttuqqutent tfermajin-nni-nneγ i d-yettasen si Fransa d Bilğik--, ma di tsemhuyin nniḍen ttṭerğimeγ-d si teqbaylit γer taεrabt – twalam akken i tesseččay aγrum teqbaylit, εad werεad tuγal d tutlayt tunṣibt!-- Kra n wass a wen-d-awiγ awal γef uxeddim-iw, γef Lḥağğa Bexta, a wen-d-awiγ awal ula γef teqbayliyin i d-yettasen γur-neγ, akka am twacult n Dda Qiqi-nni i yettarran iman-is d “ agaggaz”... Akken wwḍeγ zdat “lqeṣba” -- lḥebs-- a γ-yemneε Rebbi yejber-aγ seg-s — yellan di Lḥemri, walaγ yiwet n teqcict acḥal tecbeḥ, acḥal tezzyen! D taferṭeṭṭut – taḥacḥact—tiḥennikin d tizeggaγin s “ lmakiyyaj”, taserwalt akk d tjakiṭ ḥezqent --ẓemḍent-- fell-as, nettat meẓẓiyet maḍi, ahat ad tesεu kra n 15, neγ 16 iseggasen di leεmer-is; tezwar zdat-i teṭṭafar am taγaṭ sdeffir n yiwen ilemẓi ḥaca lxelq n Rebbi – “yif-it weγyul di lkuri” akken i t-yenna At Meslayen-- , nettat tettḥellil, tettḥawat deg-s, tettru! netta yeččeεčiε fell-as, ireggem deg-s s yir lehdur! Akken almi yeḥbes γur-s, teṭṭef-it-id s lkemm-is tettru, netta itellef-as-d azrar n rregmat, yerna yessreγ-as-d lḥenk-is s yiwen uṣerfiq ( abeqqa) i s-d-yefka s kra yellan di tezmert ufus-is! D acu-t uxeṣṣar-agi i d-yernan daγen!.. War ma ẓriγ d acu yellan gar-asen, maca, lqumm am wagi yekkaten tiqcicin di tlemmast n wezniq, yernu nettat -- meskint, wissen ma tuklal awal-agi n meskint? wama d acu ara tt-yessiwḍen akka γer ddel yecban wagi!—Tellfeγ di ddin meqlubi! Yaxxi yir ṣṣbuḥ, axxi! Yaxxi yir lfal, axxi! Smenyafeγ lemmer γas i d-ṣebbḥeγ γef wektul, wala ṣṣbuḥ n wemcic yeččan titbirt! Uγal amzun d iḥizi – d ilef-- , ur ẓerreγ ara abrid ansi ara kkeγ! Berneγ-d ssyen, ggulleγ ur tt-kkiγ γer uxeddim! Ṭṭfeγ-d lewhi γer Lḥasi, qbala γer wusu, ttif iḍes -- iḍis -- tanekra, ahat ttif lmut γef yir tudert yecban ta! Yal ass d anuγni, yal ass d anezgum!.. Akken sserseγ aqerruy-iw γef tsumta xemteγ, bdant-d yir tirag uzal! Yexneq-iyi buberrak, rnant-iyi-d tawliwin kkaten deg-i alammi zehhreγ!... Ur uḥtameγ almi ẓriγ Εelğiya, yelli-s n εemmi teffeγ-d seg yiwen uγembabbu n tagut, tettazzal-d tlehhet, yuli deg-s nnefs, tettnadi fell-i, tessawel-iyi-d s yisem-iw! Akken i nemmlal, tenna-yi-d s lḥir meqqren: Γiwel, γiwel, zreb! -- D acu i kem-yuγen?! D acu i yeḍran, akka?! -- Zreb, ulac lweqt i lehdur! Ters-d fell-aγ twaγit! Talsa ( humanité) attan deg umihi ( danger) ! -- D rrebrab i d-yeγlin γef Lḥasi, neγ d taggara n ddunit i d-yewwḍen ?! -- D ayen icuban aya ! -- I nekk, d acu zemreγ ad xedmeγ, neγ d acu yellan deg ufus-iw imi d-tusiḍ γur-i?! -- D Sidi “ Valuntinu” i yi-d-iceyyεen γur-k. -- Amek, amek!... Tesqecmiεeḍ, neγ d aḍu n tisselbi i d-yerzan fell-am?!.. -- D tagi i wumi qqaren akken “ nekk ttmeslayeγ-as f nnger, netta yeqqar : d acu d-yeğğa?!”... Akken kkreγ a tt-id-ḥezqeq ( ẓemḍeγ) γer γur-i, acku tehwa-yi-d d ayen akken di ddqiqa-nni; selbeγ fell-as, tuγ-iyi-d fell-as legrina, meγleγ fell-as ilmend n ccbaḥa-nni-ines! D ayen i d “Ğğuẓi Mari Naṭ”... Tejleq-iyi ( d tuṭṭfa n lḥir) deg ufus, tenna-yi-d s lγecc ( s wurfan): -- Nniγ-ak “ γiwel!.. Zreb!..” Ma ulac maεεac ad tεiwdeḍ a yi-teẓreḍ! -- Γas ssefhem-iyi-d d acu yeḍran!? -- Yal ddqiqa ara ternuḍ da, ad ttwanγent deg-s acḥal n tlawin. I tura tfehmeḍ, neγ ala?! -- Tebra ma fehmeγ iqqiḥ! -- Yya-d yid-i s tazzla, a k-id-ssfehmeγ deg webrid, ma tugiḍ ad txedmeḍ lwağeb-ik, γas ḥṣu a wer timlilit nekk yid-k, a lukan di lmut! Tesliḍ neγ ala!? Akken sliγ i teγtas ( décision) –agi i teṭṭef Εelğiya, acku ssneγ-tt d lal n wawal mačči d asqecmeγ ; kkreγ ddiγ yide-s, yernu jmiε liman fi jmiε liman, a lemmer i yi-d-tenna « yyan a k-awiγ γer « lbaṭwar », a k-zluγ dinna » ar d dduγ yid-s ! --Ad tezrem « i yettaγen irgazen, ur ttrun » -- Neddukel nekk d Εelğiya, nemzuγar nekk yid-s afus deg ufus, amzun uγalan-d wussan-nni n temẓi, ussan-nni n nniya tazedgant – ur nessin taḥraymit-- , ussan-nni n leḥnana akk d leqnaεa – amur n yiwen tetten deg-s akk medden-- , ussan-nni n tegrurda ( temẓi) m tirga tucbiḥt – yecban ccbaḥa n tjeğğigin d waman isemmaḍen n leεwanṣer-nneγ -- , ussan-nni ideg nettlawi izilan unebdu d ideflawen n tegrest ( ccetwa), ussan-nni n talwit i yesseblaεen yal cedda !, ussan-nni ubelluḍ, tugrast d iberčečca, uraw n ifessasen (tazart) d tiqqit n zzit ugaren laẓ, lḥif d wulac, ussan-nni n warkasen ( icifaḍ) d kra ujermuq ( abeḥnuq) i nettarra γef tuyat-nneγ, rnan fell-aγ, cebbḥen-aγ-d, ṣetren-aγ ! , ussan-nni n twizi s wayedeg nettagar tignatin n ẓẓmek: anaγur, timess, ajrad ! , ussan-nni icewwiqen swayes ntekkes lweḥc, lxiq d tugdi, ussan-nni n leqder akk d lḥerma ideg yal wa s wazal-is – ideg akk tiyemmatin d tiyemmatin-nneγ, akk tiyessetmatin d tiyessetmatin-nneγ, akken i nettḥuddu (nettḥarab γef) twaculin-nneγ i nettḥuddu tiwaculin n yakk taddart, ussan-nni n tzemnit akk d ccfaya ideg tamussni, ttrebğa, leḥdaqa akk d ddrafa neṭṭed-itent-id seg yedmaren n tyemmatin-nneγ yugaran tiḥuriyin-nni n lğennet ! ideg leεwayed-nneγ i γ-yettwellihen γer tmalla ( rreḥma) yugaren yal ddin di ddunit ! Ussan-nni ideg nettwaknef, ideg nettwaqqed s usafu n tayri-nni tuffirt yesεan sser d lmeεna... « Asmi nella meẓẓiyit Akken kan i neddukel, ah ! Tura mi meqqrit dayen Si memεid i nettmuqul, ah ! ... Acḥal tecbeḥ tezlit-agi n Ṣufyan ! D tagi i d-mmektaγ imi d-ufiγ iman-iw nekk d Εelğiyya, afus-is deg ufus-inu, am wasmi akken i nella d igerdan. Acḥal –aya ur d-yeḍri waya ! Seg wasmi d- nfekrurec ( i d-nimγur, am wacemma) akka, ur d-nufi iman-nneγ, akka di sin yid-neγ kan ! Ssugmeγ a γ-yeqqel d amrar webrid-nni, akken ad tiγzif deg-s tikli-nneγ, lemmer ufiγ ur nettaweḍ ara maḍi γer wanda i nteddu ! Ul-iw yezha, yettferfir si lferḥ, γas ur ẓriγ ara d acu i γ-yettrağun !... Allaγ-iw yeksa deg waktayen, amzun qqleγ γer temẓi-w, amzun ttidireγ deg wussan-nni n « tgrurda » ( seg wegrud) !... A ziγ kra yellan yesεa taggara, ula d tiraga taẓidant s taggara-s ! Tesduqqes-iyi-d Εelğiyya, am win i wumi yenta usennan, neγ isegni deg tiṭ n tgecririt, a s-tiniḍ tγull-iyi akken ad idireγ xerṣum tallit tawezlant deg wessan-nni n temẓi ideg nettemzuγar nekk yid-s, ussan-nni ideg nettmerriḥ anda nebγa, war tugdi; amzun Εelğiya-agi d waydeg nemzuγar nekk yid-s tura, tγull-aγ akken ad nidir nekk d Εelğiya-nni ukud nettemzuγar di temẓi, tγull-iyi ula deg uxayel akk d waktayen!... -- Teẓriḍ anda nteddu? -- Ah!... Amek?! -- Teẓriḍ d acu i γ-yeggunin?! -- Dacu?! -- Teḥṣiḍ teḍra-d twaγit?! -- D acu n twaγit?! -- D tawaγit ur tettamneḍ! Ala deg isura n “ Huliwud” i tt-nettwali... Gezmeγ-as awal s lḥir: D acu n twaγit, d acu uxeṣṣar-agi iγef d-tettmeslayeḍ akka!? Skud telliḍ yid-i anda tebγiḍ ad nruḥ, skud ddiγ-d yid-m ayen tebγiḍ a t-xedmeγ f ddra-m. -- Acimi f ddra-w? i kečč, εni ur d ak-teεni ara temsalt?! -- Skud ḥemmleγ-kem a Εelğiya, skud ttεuzzu-kem, ayen i kem-yeεnan yeεna-yi ula d nekk. -- Qqaren: “Tella twaγit ideg yella leṣlaḥ”. Aql-aγ deg-s! Lemmer mačči d tawaγit-agi i wuγur nteddu, yili ad ferḥeγ xirla, imi d tikkelt tamenzut i s-d-sliγ seg yimi-k i wawal-agi n “ ḥemmleγ-kem a Εelğiya”! Maca, tḥemmleḍ-iyi imi d yelli-s n εemmi-k, neγ imi d tameṭṭut i d-yefren wul-ik ger tulawin nniḍen? Asteqsi-ya s wazal, ḥwağeγ tiririt sγur-k! -- Ur cukkeγ ara teḥwağeḍ tiririt a Εelğiya, xuḍi tessneḍ-iyi! D acu kan, ma εerqeγ-am, attan tririt: Ḥemmleγ-kem imi d tin i d-yefren wul-iw, a Εelğiya. -- Tura, ad neğğ tayri-agi-nneγ deg yidis, γas ma d nettat i d amammaḍ ( “amammaḍ”= amutur, d awal i d-yesnulfa Dda Εebdella At Ḥaman) ara γ-yessiwḍen γer “tayri n talsa”, imi d nettat i d taqacuct akk di tayriwin s umata. Sel-iyi-d, a k-d-ḥkuγ tadyant yeḍran: “ Ẓriγ yiwen weγar di targit, yenna-yi-d: D nekk i d“ ababat Valuntinu”. Yerna-d deg wawal-is yenna: Attan ad teḍru twaγit meqqren! Imi tawaγit-agi terza aγbalu ( tala/ agelmim/ lεinṣer) n talsa... Gezmeγ-as awal-is s westeqsi-agi: D acu n twaγit-agi meqqren?! D acu i d aγbalu-agi n talsa?! Terna deg wawal-is tenna-yi-d: Ḥṣiγ yezreb lweqt! S tewzel kan attah: D Dda Qiqi-nni i yezdeγ cciṭan neγ uεefrit a t-yexzu Rebbi yenεel-it. Aεefrit-agi d arebrab, yekreh tulawin deg idammen; dγa yebγa a tent-yesfeḍ γef wudem n lqaεa, s waya ara yessenger talsa akk d wals di ddunit... Gezmeγ-as awal i tikkelt nniḍen: Amek i yextar tulawin kan, yeğğa irgazen?! -- Zwareγ-k-d awal deg weγbalu n talsa, imi d tulawin i d aγbalu n talsa, ma yessenger tulawin dayen tekfa talsa; ma gran-d kan yergazen, amek ara tidir talsa?! Yernu aεefrit-agi yeččur d taḥraymit, acku ma yeεna akk medden d tirni, ur sen-izemmer ara mi ara zdin akk tizemmar-nsen mgal-is! Dγa, yezwar di tulawin, acku yeḥṣa ad fken afus yergazen, d tinna akken “ bḍu-ten, teğğeḍ-ten”, alamma kan ufan-d iman-nsen di teqṣiṭ-nni n “ ttwaččeγ asmi yettwačč wezger aberkan”! ... -- I Uεfrit-agi ur yezmir ara i yiman-is alamma yekka-d s Dda Qiqi?! -- “Tenna-yas tqabact i tzemmurt: tḍurreḍ-iy! Terra-yas-d: Seg-m i d-yekka ufu-iw. I wakken ad yizmir ad yessenger talsa, ilaq a s-d-yek s wales... -- Acimi yextar Dda Qiqi, mačči d wayeḍ?! -- Yufa-t-id iheyya i wannect-a, di ccaw d yir axemmem i yasεa, yuγ lḥal yedγel wul-is γef tlawin! Maca, mačči d netta i d aγbel-nneγ tura, ilaq ad nẓer amek ara d-nsellek talsa... -- i nekk, d acu zemreγ ad xedmeγ imi yi-d-tezzuγreḍ akka?! Wagi, d Marikan akk d tmura n “Yurup” kan ara s-izemren. -- D “ Ababat Valuntinu” i k-id-ifernen ilmend n tikta-k akk d nniya-inek zeddigen i ubaγur ( i lfayda) n talsa. Yernu Dda Qiqi- agi tessneḍ-t, d ameddakel-ik, ahat mi ara k-iẓer a d-yuγal γer leεqel-is, a d-yerr cwiṭ aḍar; neγ xerṣum ad yessetḥi, ad yessenqes cwiṭ si tekriṭ ( violence)-nni-ines, simmal ara s-d-naf tifrat i taluft-agi... -- Maca, ar tura werεad fhimeγ d acu i wumi zemreγ nekkini ?! -- Sεu kan nniya, lebγi akk d tissas, ayen nniḍen a d-yas weḥd-s... -- Amek ara d-yas weḥd-s?! -- A d-tili kra n lqedra ara k-d-yefken tazmert yugaren tazmert n Dda Qiqi akk d win i t-izedγen. Aql-aγ newweḍ γer unebdad aneggaru n Lḥasi, anda yella ṣṣbiṭar igerdan yuḍnen tasegrut ( concer), nufa din Dda Qiqi i yuγalen d lweḥc s talγa ( ṣṣifa) n ssaylal ( ačeγyay/ berret); yezga-d sufella n tiγilt, yettsuγu s kra isuγen i d-yesrusuyen lweḥc! Akken i yi-d-yeẓra, yenna-yi-d: Aḥeqq jeddi-k Amsed, d lxalat akk yessefsed, ar d ak-d-rreγ ttar-ik ass-a! Ass-a, s kra n wayen εzizen a d-yirxis! A mmi-s n Wemsed! Yya-d kan yid-i, ad terwuḍ rray-ik; kra n tin iwehmen fell-ak acḥal-aya, ass-a ad teqqel seddaw uḍar-ik, d Ḥayat, neγ d Εelğiya, neγ ula d yelli Ferruğa attan inek, eg deg-sent ayen i k-yehwan, aql-i fiḥel aḥezzeb, kkes rreḥma seg wul-ik! ( Εelğiyya meskin tugad, teffer-d deffir weεrur-iw) Wwteγ a s-nedheγ s uḥellel akk d uḥiwet: Ttxilk a Dda Qiqi uγal-d γer leεqel-ik! Aya iγef d-tenwiḍ mačči di lfayda-k! A Dda Qiqi yelha uḥezzeb, yelha uḥebber i taggara! Din kan yessufeγ-d seg yiman-is yiwen ujeεbub yettnejbad annect-ilit, akken i yeẓra yiwet tmeṭṭut tekka-d ssyen, iwelleh γer γur-s agejdur-nni -- zuni d tuzuft (sexe) –ines --, yenna-yi-d: Muqel kan amek ara teḍru yid-s, a mmi-s n Wemsed! Nekk, wehmeγ d almi d ulamek deg wayen i ttwalint wallen-iw: Ttwaliγ deg uyennat-nni-ines amek i yettel am wezrem γef tmeṭṭut-nni meskint, yekbel-itt, ulac anwiwel; gran-as-d ala isuγen d umeğğed, d acu ara d-xedmen isuγan n tmeṭṭut zdat n lweḥc!... Akken i yebbergeε deg-s ayen yebγa, yexdem deg-s ayen ur d-nettwabdar! Segmi yekfa ccγel-is, yebra-d fell-as kra n waman d imellalen am waman-nni ideg yexleḍ ṣṣabun; skud aman-nni ffγen-d si tuzuft-ines, yessefk a sen-nsemmi s yisem-nsen -- maca, akken ur reffun fell-i leqqbayel “ inifiyen, uḥdiqen”, a d-nefk isem-nsen s tefransist, ma d isem-nsen n tmaziγt “ LUNG UFISYAL”, a t-nerr kan gar tuccar!!-- , le sperme ( “ẓẓel” ). Akken i d-nneγlen waman-nni yecban “ l’acide” γef tmexluqt-nni, tebda meskint tfetti, ṣṣura-s txeṣṣer, tetteftutus cwiṭ cwiṭ almi tuγal d tamduct n yiγed di lqaεa! Dda Qiqi lweḥc amcum yezha, yettaḍsa “hahahaha!... Akk irgazen yellan din ttceqqiren, kkaten-as afus! Si tmuγli-nni yessagaden, ḥulfaγ i ṣṣura-w teccarrew, yečča lγiḍ! Zziγ-d γer Εelğiya yellan teffer deffir-i, ufiγ-tt-id teγli di lqaεa, yeṣreε-itt wayen i t-walaγ; huzzeγ-tt, ssakiγ-tt-id, ugadeγ a s-yeḍru wayen yeḍran d tmexluqt-nni meskint! Imiren kan, ur uḥtameγ almmi d-ufiγ iman-iw qqleγ d aferṭeṭṭu ( taḥcḥact) ameqqran, urqim n tferrawin! Bubbeγ Εelğiya γef weεrur ( azagur)-iw, γewwseγ deg igenwan, Dda Qiqi amcum yeḍfer-iyi-d zdeffir, yettserriḥ-d fell-i iḥeğğuğa ( ijajiḥen)-n tmess seg yimi-s, ula d ayennat-nni-ines yeḍḍafar zdeffir, tehway-as-d Εelğiya. Nekk, reggleγ γef uyennat-nni-ines, ssexwayeγ akken ur yi-d-ttḥazan ara iḥeğğuğa-nni n tmess. Zziγ-d akk i Wehran, anda ufiγ tameṭṭut rreγ-tt-id γef weεrur-iw, akken wwḍeγ zdat “ umarci micli” , ttwaliγ di Ḥayat iḍeyyer-itt-id wexḍib-nni-ines s ṭumubil, unzeγ qer γur-s, akken i s-tefka Εelğiya afus, tessuli-tt-id, Dda Qiqi yebra-d i uḥeğğağu n tmess seg yimi-s, iḥuza ṭumubil-nni tamaγlayt, akken treqq, yeffeγ-d seg-s wexḍib-nni n Ḥayat, γas ṭumubil-ines terγa, γas leḥwayeğ-ines akk cerrgen, ma d netta yettceqqir, yettsuγ: Taḥya Dda Qiqi, taḥya Dda Qiqi!... ( mmektaγ-d tinna akken: “ D acu yuγen qbayli mεa fransa”?!) Lḥasun ur ğğiγ amkan di tmurt, andi ara afeγ tameṭṭut ini bibbeγ-tt γef weεrur-iw, almi wwḍeγ γer idurar n Ğerğer, shiγ, zhiγ di ccbaḥa-nni idurar, ttuγ iman-iw almi iḥulfaγ kan tekker tmess deg yifer-iw, ziγ iḥuza-yi-d Dda Qiqi! Nezfeγ, yeḥbes yifer-iw seg wafug, maleγ γer yiwet tama, yiwet tmeṭṭut tecceḍ, akken truḥ ad teγli ṭṭfeγ-tt-id s tmeẓẓuγin-nn-inu yecban “ anntaine”, s xirla n tissas s wayes ṭṭfeγ iman-iw wama aql-i γliγ, akken i yunzeγ cwiṭ, ttwaliγ di Dda Qiqi yekcem deg wedrar-nni n tleṭṭaṭ, yeγli-d fell-as wedrar-nni, akken yewweḍ γer lqaεa, sliγ-as yerεed almi tezlez lqaεa! Kemmleγ di tifgin-inu s tmara, Εelğiya d Ḥayat tthuzzunt deg yifer-nni-inu yerqan, ttεawanent-iyi akken ur γelliγ ara; almi newweḍ γer yemma Guraya di Bgayet, rseγ din yes-sent. Ḥayat tekkes-d “takiluḍ”-is, ula d Εelğiya tekkes-d “tisutyanin”-ines, ttlent-iyi yes-sent leğruḥ-nni n tmerγiwt yellan deg yifer-iw, nesteεfa cwiṭ deg ugama-nni yecban lğennet n “ Εaden”, ma d nekk, ksiγ di tedyant n wungal-nni “ Salas d Nuğa” n Brahim Tazaγart... A ziγ Dda Qiqi-nni yemneε ur yemmut ara, amzun sebεa terwiḥin i yesεa! Yekker-d yeḍfer-aγ-d, akken i nesla i ṣṣut-is, bubbeγ-d akk tulawin-nni, εellaγ yes-sent deg igenwen, γewwseγ. Ur ğğiγ adeg ( amkan) di tmazγa: seg Ğerğer γer Aheggar, seg Aṭas γer Jerba, seg Ẓẓnag γer Ṭayṭuq d Iwulmaden, Si Γdames γer Isiwan, Si Tkanaryin γer tmura n ddunit merra... Anda ara awḍeγ ini refdeγ tulawin yellan din, ulac γur-i miḥyaf, neγ udmawen talsa tezwar kra yellan. Kkiγ-d ula d imukan anda llan 7 Lewhayem neγ leεğayeb ( 7 merveilles ) di ddunit, u yal aṣuk ( édifice) si 7 leεğeb-nni yeγli-d γef Dda Qiqi, akken ur yemmut ara! Alammi d-nuγal γer “ tmurt n leqbayel tadsimant ” ( autonome), d wamek yefcel Dda Qiqi, tekfa-yas tezmert, yekfa-yas wafud, yeγli di lqaεa yeḍreḥ. Nwala-t akken di liḥala-nni, yettγaḍ, igezzem ulawen, iḥnanent-d fell-as lxalat-nni, nemεawan fell-as, nejmeε-it-id, neqqen-it-id γer wammas-iw, s tmara meqqren s wamek i t-id-ssawḍeγ γer Lḥasi -- a ziγ kra yeḍran akk ṣewwrent-t “lisatilit” n nnaẓa ( N.A.S.A) -- . D amalah n yemdanen i γ-d-yemmugren s tumert ( lferḥ) meqqren, ula d ineγmasen ( imesjernana) usan-d si yal tamurt n ddunit akken ad ḥeḍren i tmeγra n trennawt n talsa mgal miḥyaf d lbaṭel! Dda Qiqi-nni yers d tirect di lqaεa, akken i iruḥ a d-yekker mmaren-d fell-as waman-nni i d-yeffγen si tuzuft-ines, yeknef, yerγa yeqqel d iγed! Ineγmasen-nni akk uzzlen-d γur-i, akken a sen-mmeslayeγ, seg wakken i xḍiγ i zzuγ d lfuxx, wehhaγ γer Εelğiya, nniγ-asen: Attan lall n tigawt d wawal ( a yi-ssurfen wa t terbaεt umezgun “ Tigawt d wawal” imi ssqedceγ isem-nsen) ! Akken i yi-d-tesla Εelğiya, tefreḥ xirla s waya, akk tulawin-nni yellan din slalwent ( refdent taγratin), bdant la s-d-ttakent lqecc atrar yellan d “ lamuda”, nettat tugi, tesmenyaf taqendurt n leqbayel, afzim n lfeṭṭaa, rrdif d uxelxal, acḥal tecbeḥ yes-sen Εelğiya-nneγ -- ay ack-itt a ddin qessam! Tebra ar tif Maduna!.. Mmektaγ-d Maṭub mi s-yenna akken: “ Di tesdawit ad nemlil Tafsut a tt-id-nemmekti A s-d-wwet Lğuhra amendil Mi d-tedda tmaziγt-nni .... Ma tferḥem Yid-wen ferḥeγ Ma temmuγebnem Ḥezneγ Yiwen uεekkaz i γ-yewwten...” Akken i yella lḥal Εelğiya-nneγ tebda tettutlay ( tettmeslay) s tmaziγt, win ur nefhim yeg amsuqqel ( aṭreğman), terra tajmilt i Sidi Valuntinu ( mačči d tatut i yi-tettu, d nekk i s-yennan “ ur yi-ttarra ara tajmilt”, acku d awwar ( lwağeb) kan i xedmeγ), terra tajmilt i kra n tin d win yugin lbaṭel akk d miḥyaf di ddunit. Bdant ttawḍen-d tebratin, “litilaks”, “ttiligramat”, “lfaks”... sγur akk iselwayen n ddunit, sγur akk imussuyen yettnaγen γef izerfan n wemdan, tugdut akk d tlelli di ddunit, kra n yiwet d yiwen seg wiyi yeγtes ( si taγtast= “ décision” ) akken ad iqader tamaziγt, u a s-yefk amkan deg uselmed akk d talγut... Si lferḥ-nni i yennernay deg-i, mmγeγ γef Εelğiya ḥezqeγ ( ẓemḍeγ)-tt-id γur-i, ssudneγ-tt si tqemmuct. Din kan ukiγ-d!.. A ziγ: “ Lemnam-agi yeskiddib Ur tettamen ay aḥbib Urgaγ lliγ di tmurt-iw Mi d-ukiγ ḍḥiγ-d d aγrib” I s-yenna Lewnis. atlasnatwemsed@yahoo.fr
Asabter yellan deffir wa | Asabter n zdat
Susem
- Tinin-is...Atan wayen yura: ...... "armi i usmeɣ deg wezger-nni, qqareɣ: lemmer ɣas d nekk i yeṭṭfen amkan-is.Taqemjet d tamellalt terna-yasent-id ccbaḥa i tebbucin-is i iṭennben am tbakurin-nni yessemṭin bla lweqt." ......
A lawliya ! A ziγ d Muḥ "Furnu" i d-yefka ṛebbi deg-s Waṭlas-agi ! Ḥemmu
- Tinin-is...Azul, Deg uḥric amenzu terẓiḍ kra yellan d asalu tzegreḍ akk-in ar yir awal. Imi d-nniγ "yir awal" ur bγiγ ara ad ak-zzmeγ maca llan wawalen akk-en yebγu yili wumdan ad ifriwes ma ad ten-id-yemlil. Am "ur d tcebbum ara tacεirt-is(n yemma-s n Aṭlas)". Ittbin-d deg uḥric-agi amenzu am akken d amyizwer ar tinin n waṭas n yir awalen. Dacu kan γas akk-en, tihuski n tenfalyin rrant-ed lmil. "Ixeddem γef tεebbuṭ-is, γef tkebbuṭ-is, γef tbebbuṭ-is.." d yiwen umedya i yi-εeğben aṭas.
Aḥric wis-sin yufrar ugar γef umenzu, akk-en ẓerreγ. Imi deg-s am akk-en Aṭlas yuki-d neγ yebγa ad d-yaki. Ula d ameskar ittağğa tamuγli-s tettezzer s talqi ar wayen γef d-yettawi.
Tihuski n uγanib-inek dayen ibanen, atan yiwen umedya nniḍen: ""Lxalat yebhan, lgaṭu aẓidan, ijeǧǧigen fsan, imdanen akk zhan, s tuɣac yelhan, ala kečč i ixuṣṣen ay afuḥan…" Dagi, d aγanib am win n Si Muḥend neγ n Muḥya deg kra n tceqqufin.
Tella daγen yiwet n tamawt, d tin γef d-yewwi Ğamal Benεuf yakan, d tira n wawalen akk-en ttwanṭaqen deg idurar n Tbabuṛt akk-in. Mači d ugur, maca a wi' yufan, tira n wawalen ad tili yiwet. Ma d asusru, yal yiwen akk-en yennum. Yerna llan imeḍqan anda tesseqdaceḍ talγa n kra n wawalen akk-en am Igawawen. Amedya: "di Numidya, di Wihran..." Maca "iwweṭ, iṭsa-d, iγleṭ..." Lemmer d nek ad aruγ "Deg Numidya, deg Wihran..."..."iwweḍ, iḍsa-d, iγleḍ..." "deg" deg usamar neṭṭqen-d kan 'g am " 'g Wihran"...deg umalu(igawawen) di am "di Wihran, di lxedma..."
Dacu kan akk-en yebγu yili ad ak-iniγ: Ayyuz, ayyuz, ayyuz !
Tanemmirt aṭas aṭas. "Ḥimyar" d mmi-s n takna n yemma-s n Aṭlas
- Tinin-is...“Susem”-ik yesmekta-yi-id s tezlit-nni n Uleḥlu: « Susem! Susem! Ma d tagi i d tterrebga Ruḥet ad teksem tisita » Daɣen s wawal-nni n Ṭaher Ǧeɛɛut a t-yerḥem Rebbi: “ Ma tneṭqeḍ-d temmuteḍ, ma tessusmeḍ temmuḍeḍ, ihi ɣas nṭeq-d temmteḍ”! Ula d kečč tjaḥeḍ a Susem a mmi! ɛeǧbent-k tedmarin n Ḥayat!... Ha…ha…ha!... Wissen ma a k-ɛeǧben “wat tmira d nniqab” d wigi kan ara d-temlileḍ deg yixfawen i d-iteddun, a xali! Ɛni tǧeɛleḍ di “ La Swis” i nella! Mačči ala tafsut i yella deg Wehran, a gma! Aql-aɣ gar ẓẓebra d yefḍisen! Ma tegreḍ tamawt i weḍris a t-tafeḍ mačči ala tayri ɣef d-yewwi, yewwi-d daɣen ɣef lmertat i ttidiren leqbayel n “ Lḥasi” lḥuma n “ Yexxamen ukarṭun, i d-yemɣin deg umejriw” ideg ttidiren leqbayel msakit, “ iɣriben di tmurt-nsen”! “Ass-a s lketra n tidi i nettaṭṭaf di tnaṣlit. Kra n wass a sent-id-nuɣal akk i tigi, wama tura ad neǧǧ kan imeɣriyen ad zhun s tedmarin n Ḥayat akk d theddurin n Dda Qiqi… Ma d Lalla Newwara-nni segmi i s-nniɣ a yi-d-texḍeb yelli-s n Nna Faṭi, ur d-iban lexbar-is, tewhem neɣ tesbek, neɣ tɣull-iyi, ur yi-tebɣi ara ad merrḥeɣ seddaw uceqlal-nni n “ Tturifal”, akk d Sunṭr Pumpidu”! Aṭlas seg Wehran “ Lbahya”.
Tamawt: Akk iḍrisen i n-ttazneɣ teffɣen-d xerben deg wesmel, ad as-tiniṭ d “ ṣṣabuṭaj” i yi-ttṣabuṭin iwaziwen-agi n yemyura. Qum ( ladɣa Newwara)! Alih! Bundibara!...
Ar tufat Aṭlas Tamawt nniḍen: Azul a Dda Ḥemmu. Ar deqqal a k-n-gerrzeγ tarkasin.
Newara
- Tinin-is...Ayaṭlas bu tlufa.
Timsal id-tewwiḍ ahat d ayen ttidiren yemdanen yal ass. Maca nettseḍḥi ad-nini awalen akken llan. Ula ma m'ara nettmeslay s tefransist neγ s tutlayin nniḍen, timsal ttbannen-t-aγ-d akken nniḍen. Nettseḍḥi s teqbaylit deg wayen icudden γer waya. Neγ ahat d ttrebga nni tamcumt, d lmwalfa ur nwulef ara. Maca di tidett daγen ayaṭlas, tmergeḍ-tt cwiṭṭ. Ayhuh, ulac akw acu teğğiḍ dγa kečč. Yiwet yiwet kan a gma, m'ulac terwi!
Tanemirt lḥaṣun...
Ameslub-nni!
- Tinin-is...Azul a Dda Ḥemmu. Tanemmirt-ik imi tefkiḍ azal i wayen akka ttaruɣ, ladɣa taɣuri-nni-inek talqayant iseg teggareḍ tamawt ɣer tid yeffren, wamag tid ibanen ẓerren-tent akk yemdanen. Tegra-d di kra n yir imeslayen-nni i d-tettmagareḍ di tira-w, si tegnit ara tayeḍ, wigi yessefk ad tewwteḍ fell-asen nneḥ, qqen tiṭ-ik fell-asen a Dda Ḥemmu, ur yessefk ara kan a tt-tandiḍ ɣef cceḥ ! Ur yessefk ara ad tettaniḍ am awkken ttanint temɣarin-nni-nneɣ iqerray n warraw-nsen zik-nni ! Ulac akk anwa ara d-iɛerqen s wawal ?! Ahat d aɛraq kan i d-ɛerqeɣ s yir awal, ahat ur ɛemmdeɣ ara, ahat ar ɣur-neɣ nekkni mačči d lɛib, ahat lliɣ ttjefjifeɣ ( ttlejlijeɣ) almi d-nniɣ yir imeslayen-nni, ahat mačči d nekk i ten-id-yennan, ahat d albeɛḍ-nniḍen kan i ten-id-yernan sɣur-s, ahat nniɣ-ten-id kan s lɣecc ( s wurfan) ur wwiɣ ara s lexbar , ahat bɣiɣ kan a ten-issinen (ismawen –agi n yir lehdur : am wakken i sen-tsemmam kunwi, wama nutni d ismawen am wiyaḍ, ma ulac amek i ten-sseqdacen imejjayen akk d imussnawen deg imawalen !) yelmeẓyen am wakken i ten-ssnen s taɛrabt akk d trumit!... I ḥqa ! Amek i teẓriḍ lehdur-agi diri-ten, ur ilaq ara a ten-yesseqdec yiwen ?! I lemmer ur ten-tessineḍ ara s teqbaylit, amek ara teẓreḍ diri-ten ?! « bun ! » kečč mlan-ak-ten-id warrac asmi telliḍ meẓẓiyeḍ, i wid ntura amek ara ten-issinen a Dda Ḥemmu, ccic ini-yi-d amek?! « nurmalmun » a yi-tessnemmrem ɣef theddurin-agi, acku d aselmed i sselmadeɣ ilmeẓyen, imi nekk ur ufiɣ ara anwi ara yi-yesslemden ! Yernu a yi-yekkes Rebbi ma d nekk i ten-id-yennan, ar d Dda Qiqi i ten-id-yennan a Dda Ḥemmu! Ma ualc aɣili a k-steqsiɣ a Dda Ḥemmu : Ma teɣriḍ « Alef layla wa leyla » , neɣ ungalen n Racid Buǧedra, neɣ ungalen yuran s trumit ? Ma tenniḍ-iyi-d « ih » A k-iniɣ qqaren-d ger wayen i d-nniɣ d wayen i d-qqaren wiyaḍ! Neɣ wiyaḍ a d-inin ayen bɣan ( ula d nekkni) s tmeslayin-nniḍen maɛlic, ma s taqbaylit ( tamaziɣt) ala, acku d tutlayt n lmalayekat, neɣ n wat Rebbi! Ihi a Dda Ḥemmu ilaq ad tesɛuḍ leɛqel d lmeɛqul! Ilaq kullec ad yili s teqbaylit, am wayen yelhan, am wayen ur nelhi, yiwen ur iḥettem ɣef wayeḍ akken ad iɣer timerruksa-yagi! Ma d kečč a dadda Ḥemmu atah wamek ara txedmeḍ: Yal mi ara d-temmagreḍ yir awal qqin yiwet tiṭ, simmal kan ara tennameḍ, ad yuɣal kullec a k-d-yettban “nurmal”... Qurk ansi i treffuḍ a Dda Ḥemmu, s yixef n Dda Qiqi bu lemraqi, ar k-ttɛuzzuɣ, am wakken i ttɛuzzuɣ arrac-agi-nneɣ n wesmel: imyura. qum, neɣ: imyura. nat ( “ nat”-agi ykka-k si tmaziɣt “lung ufisyal”) Yernu segmi i ttxalaḍeɣ akka asmel-agi, teḍra yidi am bu cemma, lemmer ur rezzuɣ ara ɣer ɣur-s xerṣum tikkelt i sin wussan a yi-yaɣ kra! Ḥemmleɣ-ken (t) akk, yernu ccah yehwa-yi, ma ur ken-ɛǧibeɣ ara “ ttumppi” a “ librubru”! Ma d nekk ad ruḥeɣ ɣef yiman-iw ɣer mamma ad ččeɣ lesfenǧ akk d lmeqruḍ ( lemberrǧa i s-neqqar di : B.B.A. Alih a wer d aken-yeṭṭef buberrak! Ččaw- sis-ku! Aṭlas ameslub
Muḥend U Remḍan Abdenbi.
- Tinin-is...Azul a Aṭlas a gma
Yessuter-iyi-d gma-tneɣ Ǧamal Benɛuf tamuɣli-w s aḍris-agi-inek i yi-d-yuzen ussan-agi iɛeddan. D tamuɣli n imeɣri ara k-n-azneɣ mačči d tasleḍt neɣ d azɣan imi ur ssawḍeɣ ara i waya. Ɣas ur k-ssineɣ ara, ur yelli uɣilif a Aṭlas a gma, ad ak-n-aruɣ ɣef wayen i ɣriɣ akken i s-ḥulfaɣ. Yura-yi-d Ǧamal kra n wayen yelhan fell-ak maca aḍris-ik ahat a d-yini ugar ɣef iḥulfan-ik, ayen tebɣiḍ d wayen tessarameḍ. Ayen yelhan deg waya d akken di tazwara turiḍ s tmaziɣt, tebɣiḍ ad taẓeḍ ɣer zdat di tira. Tis snat d iswi i tefkiḍ i lebɣi-k n tira s tmaziɣt, d asentel n tayri, temẓi d iḥulfan. Ur yeshil ara ccɣel-nsen di tmetti-nneɣ.
“Liẓ-Aventir n Dda Qiqi” ggtent mačči yiwet. Ayen yellan deg weḍris-agi ahat d yiwet seg-sent kan, ɣef waya, taqsiḍt s timmad-is, si tazwara ar taggara, ur zmireɣ ara ad mmeslayeɣ fell-as imi yella wayen iɛeddan yakan, nekk ur t-ẓriɣ ara, akken yella wayen i d-iteddun, nekk ur t-ẓriɣ ara. Maca deg weḍris-agi yugar umeslay ɣef wayen yexdem Aṭlas wala ayen yexdem Dda Qiqi, neɣ ahat deg uṭṭun-agi kan i yegget umeslay ɣef Aṭlas d tedyanin-is !
Si tɣuri tamezwarut, d taɣara n tira i d aɣilif imi deg weḍris-agi tettaruḍ akken ttmeslayen di temnaṭ n Bgayet, ihi kečč d Abǧawi !? Tira-agi ur wulment ara : iḍebbalen d iṭebbalen mačči kifkif. Yiwet n teqbaylit i yellan mačči snat neɣ ugar. Aɣanib-agi neɣ taɣara-agi n tira tezmer ad taf amkan-is di tmezgunt neɣ deg usaru, ma deg weḍris aseklan, ur tlaq ara.
Lemmer yettwaru udiwenni akken iwat lḥal, s tririt s asayes, ad yuɣal weḍris-agi d tamezgunt. D aɣanib n Muḥya (ad yettwarḥem) ladɣa anda llan imeslayen yecban plaṣ darm, čečču, arundivu, lafiray, ddeviz, lamur, pa mwayan, amarci, apurṭabl… yesseqdac-iten Muḥya s waṭas di tmezgunin-is.
Temgarad tayri (amour) d tuzzuft (sexe). “… Yeqqes-iyi wezrem, yeǧǧa-yi ssem-is…”, “… ahat tfehmem acu yebɣa a d-yini wawal-agi, aneggaru ! “. I win ur nefhim ara, amek ara teḍru yid-s ? Ma yella d ayen yettwafhamen s tɣuri tamezwarut, acuɣer asteqsi ! Ayen tebɣiḍ ad t-id-tiniḍ yessefk ad yili yettwafham, neɣ ahat ula d kečč tessetḥaḍ ad temmeslayeḍ ɣef “uzrem iteqqsen” akk d “ssem yettaǧǧa” !?
“… Ɛni meẓẓiyeḍ imi d-tessawaleḍ akka tiheddurin am tigi ?!...“ Tuzzuft d tayri mačči n yelmeẓyen kan. Ula d widen meqqren di leɛmer, argaz d tmeṭṭut zemren ad mmiḥmalen akken mmiḥmalen yelmeẓyen.
Deg wegzul yella umsawal (narrateur) : “Aṭlas yeffeɣ-d seg wexxam… “, “… tarwiḥt n terwiḥt-iw, akka i s-isemma netta…”, “… Dda Qiqi di tannumi yezga…”, “Aṭlas a d-yaf Dda Qiqi…”, “… Aṭlas texdeɛ-it tmeddakelt-is”, “… Ma d Dda Qiqi a ziɣen iruḥ yeḥḍer…”. Deg weḍris ulac-it, d Aṭlas i d amsawal, yemmeslay ula deg umur n Dda Qiqi : “… Attan teqṣiḍt i wumi ara sleɣ : …” Acuɣer a yekkes awal i Dda Qiqi akken Aṭlas ad yales tadyant deg umur n win ukud teḍra ? “…Ur t-ǧǧiɣ ara ula a d-ifak tamacahut-ines… ” Amek ara s-tgezmeḍ awal yili d kečč (Aṭlas) i la d-yettalsen deg umur-is, deg umur n bab n tmacahut ?
“… imeslayen-agi n Dda Qiqi zgan-iyi-d ɣef wul-iw gedged…”, ”… Ur zmireɣ ara a s-fkeɣ lḥeqq i Dda Qiqi i ikerhen tulawin…” Mgaradent tektiwin (contradiction). Aṭlas am tata, yettbeddil rray si teswiɛt ɣer tayeḍ. Tikwal yedda d imeslayen n Dda Qiqi, yebɣa-ten, tikwal yugi-ten, ur ten-yeqbil ara. Ahat akka i yella Aṭlas !?
Yettwakkes wazal i tmeṭṭut : “… ma ilaq a s-tefkeḍ azal i tmeṭṭut…”, “… Ma ur tt-tessarexseḍ, ar d ak-tessirxes nettat…”. Ulac anwa ara s-t-d-yerren azal i tmeṭṭut, ur s-tefkiḍ ara awal i waya. Ma yella tadyant-agi gar Aṭlas d tulawin yessefk ad sɛunt ula d nitenti awal akken ad tban tkerrist (intrigue, conflit…), ayen i ten-yeccerken d wayen i ten-yessemgaraden.
“… Ass umenzu n mayyu aql-i a d-aseɣ, a k-m-awiɣ ad tebbuḥruṭ deg Sidi Mḥemmed…” Ɣur yiman-ik, acu i tezmer a d-terr tmeṭṭut i wencad yecban wagi i d-yekkan sɣur yiwen wergaz ur t-tessin ur tt-yessin ?
Ssarameɣ ad ilint kra n tneqqiḍin-agi deg wemkan-nsent, ssarameɣ daɣen tiririt sɣur-k ma yella wayen twalaḍ ur iwulem ara deg wayen i k-uzneɣ akka. Lemmer ufiɣ lebɣi-w, ad neqqim ad nemmeslay udem s udem akken ad nini ayen iwulmen akken iwata imi s tebratin ẓẓay cwiṭ lḥal. Asentel, ma tufiḍ-as abrid ansi ara s-tekkeḍ, izad maḍi. Maca ur ilaq ara ad yuɣal d rregmat mgal tameṭṭut neɣ asenɣes seg wazal-is. Akken yettmeslay wergaz ɣef tmeṭṭut i ilaq ad temmeslay tmeṭṭut ɣef wergaz. D ayen yellan gar-asen, seg wayen i ten-icudden alamma d ayen i izemren ad ten-yefreq, i yessefk a d-iban, s uɣanib-ik n tira imalen aṭas s amezgun. Ẓer Ǧamal temmeslayem ɣef umezgun… Azul d aḥmayan, afud igerrzen.
Muḥend U Remḍan Abdenbi.
Amcum-nni n Wehran
- Tinin-is...Azul a Muḥend Uremḍan. Tanemmirt imi teγriḍ amagrad-inu, daγen imi terẓiḍ aqerruy-ik γef ddra-w, akken a yi-d-tefkeḍ tamuγli-yagi swayes ara aẓeγ γer γer zdat.
Llant kra n temsal (ahat) xerbent-ak imi d amaskar ( amyaru) i d asaḍ ( win iγef tebna tedyant), acku ur nuγ ara tannumi s waya. Maca, ad εerḍeγ ad ssisehleγ di tamsal ssya d afella. Ayen nniḍen a t-id-ssfehmeγ ass-nniḍen, ladγa deg wayen yerzan amennuγ γef izerfan n tlawin, imi d tamsalt-agi s timmad-is i yi-yeğğan ad rzuγ aya; γas ḥṣu nekk d amaziγ amegday, tamaziγt-iw d tin n tilelli akk d izerfan n wemdan, mačči d tinna akken n tidderγelt. Ihi, γas kkes anezgum a gma aql-i s idis n tlawin i yidra n tagada ( amsawi) ger-asent d yergazen. Ma Dda Qiqi amcum lemmer a s-fkeγ awal ugar a d-yini leεğeb γef tlawin, acku iḥemmel kan ccbaḥa-nsent, wama nutenti yekreh-itent; yernu Aṭlas yella iḥar, yezreb, maca yemla-d ayen i s-d-yemla Dda Qiqi. Tanemmirt-ik a gma. Tanemmirt tameqqrant i wugar n 200 imeγriyen d tmeγriyin i isekkden aḍris-inu, alammi tessawḍen ad yeṭṭef taqacuct deg wesmel. Ssarameγ kan ad yili yuklal aya. Ussan ad teγrem ixef wis-sin. Tanemmirt i tikkelt-nniḍen Aṭlas Nat Wemsed. Tanaṣlit
- Tinin-is...Aẓul a gma Ǧamal. Ssarameɣ a ken-id-yaf yizen-agi di talwit akk d lehna.
Attan tmuɣli-inu i yi-d-tessutreḍ ɣef weḍris i-yi-d-tefkiḍ ( Aḥric amenzu n “ Liẓ-avuntir n Dda Qiqi”, i wumi yefka azwel:“ Meɣres, d useɣres, d win ɣur-s” :
Izen-nni n wemyaru « Aṭlas Nat Wemsed » ɣriɣ-t akken ilaq, mačči d taɣuri-nni kan n menwala, imi ṣṣenf-agi n yeḍrisen ur ilaq ara ad nwali ɣer teclemt ad neǧǧ ul n temsalt, imi ilaq ad nnadi ger twinas ɣef taktiwin tuffirin i yebɣa wemyaru a ɣ-d-yessiweḍ.
Maca, bɣiɣ kan a k-n-iniɣ, qbel ara d-mmeslayeɣ ɣef yizen n Mass Aṭlas, akken tamsalt-agi n tukksa n “iṭabuten” d tin yesɛan tixxuṭert meqqren, dɣa mačči d yiwen neɣ sin i ixemmmen ɣef waya. Meɛna qbel ara d-nebdu tamsalt am ta ilaq ad nwali qbel d acu-ten iṭabuten? Ttuqqten! Aṭas i yellan, aya d ayen ibanen, ihi , win i yebɣan ad yergel iṭabuten ilaq-as ad iẓer seg wanwa ara yezwir, dɣa imi allaɣen n yemdanen ur ttemsawin ara, akken ula d tigzi-nsen akk d tmuɣli n yal yiwen deg-neɣ i temsal yecban tigi; imi llan kra n yemdanen ttwalin iṭabuten-agi d kra i icudden ɣer leɛwayed neɣ ɣer “ lmuɛtaqadat”-nsen, ur yeshil ara akken ad qeblen tamsalt n tukksa iṭabuten. Amedya d aḍris neɣ amagrad-agi n Mass “ Aṭlas”, ur yezmir ara ad iɛeddi s tin n tin n sshal ɣer yakk medden, imi yezmer walbeɛḍ deg-sen a tt-iwali “ d tukksa n leqder neɣ n leḥya” aya ger tacciwin, imi ur zmiren ara ad fehmen tamsalt-agi n tukksa iṭabuten. Iwakken ur nettaweḍ ara ɣer waya, ilaq di tazwara ad neẓẓu takti-agi n tukksa iṭabuten deg wallaɣen-nsen daɣen ad nextir talɣa i iwulmen akken ad nekkes iṭabuten-agi deg webrid war ma nessemxuxxel tigejda n leɛwayed d “ lmuɛtaqadat” n medden.
Aḍris n Mass “ Aṭlas” mačči d win i yezmer ad gzun akk medden, ( ur d-heddreɣ ara ɣef imeslayen maca ɣef talɣa yakk d taktiwin tuffirin deffir imeslayen) ur t-qebblen ara yakk medden s talɣa-nni i yes-s d-yella, imi yettḥaz kra n temsal i icudden ɣer leqder yakk d leḥya. Nekk ur lliɣ ara mgal tamsalt n tukksa iṭabuten, maca, ilaq ad yili waya s talɣa iwulmen ara gzun yakk medden ama d wid yeɣran ( lmuteqqafun) neɣ wiyaḍ , ama d lǧil n zik neɣ n tura, imi mgarradent lɛeqliyyat yakk d tegzi n yal tama seg wigi, ilaq ad nefren talɣa talemmast ara yessiwḍen tikta i yakk medden.
Aḍris n Mass “ Aṭlas..” d win qessiḥen aṭas yiwet am nekk ur t-qebbleɣ ara akken s talɣa-nni i s-d-yella, ɣas ma yella gziɣ iswi yakk d tikta n wemyaru maca ilaq daɣen ad nqader timsal n ddin yakk d leɛwayed n medden, ilaq ma yella nebɣa ad naru, ad naru i yakk medden, ayen ara gzun u ara qeblen akk s umata, mačči i kra kan, wiyaḍ ala. Wagi ad yeqqim d rray-iw kan ur ẓriɣ ara ma yella di ṣṣwab neɣ ala, maca akka i ttwaliɣ, lemmer aḍris am wa a t-id-nɣer neɣ a t-ɣren waṭas medden, qlilit wid ara t-iqeblen akka s talɣa-s ɣas ma yella ad qeblen asentel ( le sujet)-ines, maca, mačči yakk zemren a t-gzun akken i yebɣa wemyaru, aṭas ara s-yinin wagi « yesleb » neɣ « yestufa », neɣ « yesfuǧǧuɣ » ilmend n waya talɣa s wacu ara nessiweḍ timsal-agi i medden tesɛa azal meqqren.
Nekk mi ɣriɣ aḍris-nni, yusa-yi-d ɣer lbal-iw wawal-nni umedyaz Leḥlu mi s-yenna :
« wigi d isefra
Mačči d timsirin
Neɣ d lewṣayat
Yezmer ahat d tuffɣa n leɛqel
Maca, mačči d tuffɣa i webrid”
Awal-agi yeɛjeb-iyi aṭas, imi amyaru yezmer ad yaru ayen i s-yehwan, d wayen i yettxemmim, maca, ayen ara yaru ad yeqqim d tira kan, yezmer lḥal ad yili d ṣṣwab neɣ d tuccḍa, maca, ayen i ilaqen i wemyaru ad yeṭṭef deg-s d “ abrid” ur iteffeɣ fell-as, ma yella yebɣa ad taweḍ tira-s i yakk medden, imi imeɣriyen zemren ad ɣren ayen yellan, ala ayen i yeffɣen i webrid. ( ur d-qqareɣ ara d akken aḍris n Mass “ Aṭlas” yeffeɣ i i webrid, maca d talɣa-s ur yettwaddamen ara lɛeqliyyat n medden, daya).
Wagi ad yeqqim d rray-iw, ssarameɣ a yi-d-terreḍ fell-as, a yi-d-tiniḍ ma yecceḍ neɣ ala, nekk akka i yi-d-tban temsalt.
Tanaṣlit
Ğamal Benεuf
- Tinin-is...Azul ay “ amazan n tayri”*
Ssarameɣ tgerrzem akk , akken ma tellam. Buddeɣ azɣal-nni i d-yersen ɣef kra n temnaḍin, ladɣa tamnaṭ n Leqbayel , yella-yawen d tasmuḍi ( tesmeḍ) akk d talwit, am wakken i s-tuɣal tmess i mass-nneɣ Brahim ( “ Jeddi Yebrahim” akken i s-isemma Muḥ-ya i yiwen seg tugniwin-ines umezgun). Hhah!... Yella kra n tbexsisin, neɣ werɛad d-wwint? Wissen amek tessezrayem ussan-nwen dinna? A wi yufan ad yeṭṭef adeg-nwen xerṣum yiwet ssaɛa kan.
Ayen yerzan ilemẓi-nni (neɣ tilemẓit-nni ahat ?) amray : Aṭlas Nat Wemsed ( ger tamawt i yisem i yefren « Aṭlas »! Aṭlas: d irebbi iseg d-frurxent yakk tmucuha yettwassnen deg umaḍal, ama ɣer Legrig neɣ ɣer wiyaḍ. wissen dɣa ma yuki s wayagi, neɣ d nekk kan i icukken aya ?!) Nat « Wemsed » ! Amsed d allal, neɣ d taɣawsa ( yezmer ad yili d aẓru, neɣ d ayen nniḍen am lmileq…) s waydeg nessemsad akk ttawilat i nesseqdac di tudert-nneɣ n yal ass ( lemqes, lmus, agelzim, amger…). « Amsed » yesɛa daɣen anamek nniḍen : D abeɛɛuc yecban amulab ( ḥṣiɣ ur tessineḍ ara amulab), neɣ yecba tata ( tawekwakt) , netta « gris » iruḥ s llun azegzaw, ikeccem ɣer teɣrasin itett tamment alamma yerwa, ini yeffeɣ-d.
Ad neṭṭixxer i yisem, a d-nuɣal ɣer tira-s. S tidet kan yefren tawsit ( ṣṣenf) ur yuri ula d yiwen s teqbaylit. D acu kan ayagi yeḥwaǧ aṭas n tissas, akk d tuzert n wudem. Nekkni s leqbayel, (am kemm, nekk, d wiyaḍ) d “isettuten” , teḍra-yaɣ am ttewḥiyyat-nni yettbeddilen udem (yettuɣalen ɣef yal ṣṣenf, deg wass cebḥent, deg yiḍ ssufuɣent-d uglan d waccaren). Ger, neɣ ɣer medden d lmalayek, ma deg yimanen-nneɣ nugar ccwaṭen; bɣiɣ a d-iniɣ: Mačči d tid i nxeddem i d-neqqar, mačči d ayen i nettxemmim i nettaru. Anwi seg-neɣ ur nessibnin tiram yecban tigi, xerṣum ula deg uxayel ( asugen) ? neɣ, ḥqa kemm texḍiḍ, tettẓallaḍ, kemm d taḥurit n lǧennet, tɛebbdeḍ kan Rebbi s tteḥqiq, texḍiḍ i tigi n tuzuft ( lǧins)… Ɣurk ad terfuḍ fell-i! Ula d nekk aql-i qqleɣ d amger di tewser-inu; maca, lemmer s wawal (mačči s tira) d awezɣi a m-n-iniɣ akka, wamag ayen i d-yura Aṭlas, a yi-yesgugem d agugem…
Ayen i yi-d-tenniḍ deg tebrat-im ur yi-iqenneɛ ara, ur yi-yekkis fad; am wakken kan ur d-tenniḍ acemma fell-as. Lliɣ ttraǧuɣ seg-m snat tɣawsiwin:
-- Tamezwarut: Kukraɣ a yi-d-tiniḍ: Acimi ara yi-d-tazneḍ aḍris yecban wa?! Ad terreḍ iman-im amzun d tamrabeṭ. Ɣas ḥṣiɣ teɣriḍ iḍrisen yugaren wigi: Ḥalazun lɛanid ( ajeɣlal ( aɛrus) n ččaqlala, “deg-s d ḍḍker, deg-s d nnta”) i yura Racid Buǧedra; akken-nni yakk uɣaleɣ nedmeɣ, maca ifut teffeɣ-d tebrat, lamana tewweḍ bab-is. Uff! Tagi attan teslek.
--Tis-snat: Rǧiɣ a yi-d-tefkeḍ rray-im deg wannect-a, mačči kan iwakken a s-ssiwḍeɣ cwiṭ seg-s i bab n weḍris, maca ḥwaǧeɣ-t ula i yiman-iw; acku ṣṣenf-agi n tira d amaynut ɣer ɣur-neɣ. Taggara n tneggura, ur d-tenniḍ acemma, ur d-tenniḍ la zzant, la rɣant.
Tewwiḍ-tt kan : « Weqbel ara d-mmeslayeɣ s talqayt ɣef waya d waya… » Taggara ur d-tenniḍ kra.
S tidet kan tesswehmeḍ-iyi ! Amek ?! Ayen ( imeslayen-nni) i yellan d ugur ɣer wiyaḍ, kemm banen-am-d mačči d ugur?! Ayen i iɛejben wiyaḍ ( talɣa, ccekl, la manière) , kemm ur d-tenniḍ acemma fell-as!
Wid ikukran, neɣ wid i wumi ur ɛjiben ara imeslayen-nni ( deg wulawen-nsen ahat qqaren : “lemmer ɣas a d-yernu kra yugaren aya.”), qqaren-d : Mačči d nekkni i d ugur, nkukra seg medden a s-inin “wigi ur ttsetḥin ara”. Maca, d acu i d-yenna Aṭlas? Yenna-d kra n wawalen i d-yeddan deg isefra n ” Si Muḥend U Mḥend”, yenna-d kra n wawalen i d-yeddan di tezlatin n At Meslayen.
Atan westeqsi ara d-fkeɣ nekkini ( maca, ɣurk ad tɛuddeḍ d aḥuddu i ttḥaddaɣ Aṭlas-agi, neɣ d ayen nniḍen) : Wissen, (imdanen i ikukran seg imeslayen-agi ) lemmer llin di tegnit ideg yedder Si Muḥend, amek ara s-xedmen ?! Wissen ma a s-gezmen aqerruy?! Tura ttarran-as akk tajmilt, ma d kra seg imeslayen-is, ma yenna-ten-id wayeḍ terwi! Wissen dɣa ma zemren a s-medlen tawwurt i teẓrigt i d-yessufɣen tisfifin n At Meslayen?! Neɣ yettwagdel kan i wiyaḍ a ten-id-inin ( imeslayen)?! Tegra-d deg wayen i d-yenna a s-yexdem
( lemmer yufi ? dagi d axayel kan! ) i Ḥayat ( i lemmer d nettat i t-iḥemmlen, wissen ma a d-txayel a s-texdem akken?! D acu tenniḍ deg waya?!), atan ɛad iḥezzeb, lemmer d wayeḍ yesɛan lkuraj am netta, yili a d-yini leɛǧeb, a tt-yessiweḍ ɣer lmuḥal, a d-yini: xedmeɣ ( mačči xuyleɣ-d) yid-s ugar, deg “ubagus d akessar”!? Ayen i yi-yesswehmen, d ayagi: Yefren iman-is d netta i d asaḍ ( “hiéro” , ccexṣiyya tagejdant), mačči d wis-tlata ( albeɛḍ nniḍen) , ɣas yebdel isem-is, maca ɣur medden d netta “ Aṭlas”! Ayagi wissen ma d tisselbi, neɣ iɛemmed, neɣ d lkuraj i yennernan deg-s?! Acku ma yecceḍ, neɣ yeɣleḍ d netta ara yettwaḥasben ɣer imeɣriyen. Wissen ma yettwelleh, neɣ iɛedda fell-as uzaglal?! D acu tenniḍ deg waya?!
--“Talɣa”, nekk tban-iyi-d telha, acku ma yekkes imeslayen-nni, ma ibeddel –as talɣa i tira-s, ad tuɣal d ulac, ad timsus, yiwen ur yettarra lwelha i wayen i yebɣa a d-yini; ahat ( nniɣ-d ahat?!) ayagi iga-t d tasennart a d-yejbed yes-s imeɣriyen, ɣas a d-banen ugin-t, maca deg yimanen-nsen s ccuq d tujjma s wayes ara t-ɣren . Imdanen teḍra-yasen am teslit-nni iɣummen udem-is, teǧǧa “igecriren-is” ɛeryan!...
-- Tikta, neɣ ayen yebɣa a d-yini ( wissen ma akka, neɣ d nekk kan i wumi d-tban?!) : Yeɛreḍ a d-yawi ɣef wemgirred yellan ger tsutwin, tin n zik ( Dda Qiqi, yezzwer-it dɣa d azwel, akken i t-yezzwer di leɛmer) akk d tsuta n wass-a, netta s yimmad-is ( Aṭlas). Dagi, ger dɣa tamawt: Dda Qiqi iḥemmel nezzeh ayen sɛant tlawin, ɣas yekreh-itent ( tulawin) nutenti s yimmad-nsent. Aṭlas iḥemmel ccbaḥa, iḥemmel zzhu maca, ur yekrih ara tulawin, ɣas yerfa ɣef Hayat am wakken i yezmer ad yerfu ɣef wergaz neɣ ɣef tmeṭṭut nniḍen, yettqaḍar izerfan n tlawin… Daɣen yebɣa a ɣ-d-yessebgen tizzelgi yellan di tmetti yebnan ɣef “ lellu” (lmadda), amek i ttraben( tteɣlayen) deg-s wazalen n talsa: yecban tayri, iḥulfan… Agnu n tmeslayt yefka-yas azal: Yemla-d : mačči kan iḥemmel tamziɣt, maca, yeɣra-tt, ( Mačči seg wid –nni yeqqaren: Ur ttaɣet ara tiyaḍ, nutni ugaren wiyaḍ) Yeɛreḍ amek ara yesdukel snat tɣawsiwin i iḥemmel: tayri-s “Ḥayat” akk d tmaziɣt, maca yemla-d i wid yettnadin ɣef snat, yiwet a s-truḥ. D acu tenniḍ deg waya?! Yemla-d daɣen amek i ttidiren leqbayel n Wehran, am wakken yebɣa a d-yini (ahat tban-iyi-d kan i nekk, wissen?!) : Aql-aɣ di temdint ideg i ɣ-d-zzin wiyaḍ, mačči weḥḥed-neɣ di taddart. Amek ara nadir?! Ad nefsi , ad nuɣal d wiyaḍ?! Ad nemdel ɣef yimanen-nneɣ tiwwura, ad neffer deg yexxamen-nneɣ, neɣ a d-naf kra n ttawil s wayes ara nidir?! Ahat yebɣa a d-yini : Ma nebɣa ad nidir , ilaq ad nbeddel tikli, ilaq ad nqaḍer iman-nneɣ akken a ɣ-qaḍren wiyaḍ, ilaq ad neṭṭef di tmeslayt-nneɣ, di tnaṣlit-nneɣ, ɣas ad nesɛu uguren tura, ssya d afella ad tennefsusi ɣef tarwa-nneɣ. Wamag tin nga d aɛewwiq, ffer neɣ qqim, sqizzeb neɣ qqim, ma ulac a d-neḍḥu d “Zzwawa”—isem-agi n “ Zzwawa” dagi deg Wehran d rregma, mačči am ɣur-neɣ nekkni: Azwaw/Izwawen d yiwet n tewsit ( ṣṣenf) n yizmawen -- kan, (u, ad neqqim d Zzwawa i lebda, alamma tenger ddunit, yewcem deg-nneɣ, dayen!) yernu war tameslayt, am weydi-nni akebbun ( Abaṭar-nni yettmenṭaren) , isem n weydi yenṭeḍ deg-s, ma d netta kksen-as laṣel-is…
-- Asentel, d ayen yellan d amiran, yerza tudert nettidir ass-a; yewwi-d ɣef wayen yerzan akk medden: Tayri, tudert, lmadda, ahat ssya d afella a d-yernu ayen nniḍen; wissen…?! Ur lliɣ ara d agezzan! D acu tenniḍ deg waya?!
Bɣiɣ a yi-d-tefkeḍ rray-im, i wakken ahat, a d-naru nekk yid-m yiwen weḍris ideg ara d-nefk yiwet tmuɣli, acku ḥṣiɣ ad yeḥmu useqqi ( s wawal kan, mačci s tira), mi ara d-yers “Dda Qiqi” di Tafukt. Nekkni ilaq a d-nefk rray-nneɣ, ur ilaq ara ad nessusem, ɣas ad nxalef Aṭlas, maca ilaq a d-neldi abrid i wiyaḍ. Akken i t-yenna Vultar: “Ɣas ad mxallafeɣ yid-k di rray, maca , ad mmteɣ ilmend akken a t-id-tiniḍ”.
Azul i kemm “Ay amazan n tayri”, azul i twacult-inem akk. S tujjma meqqren.
Ǧamal Benɛuf.
* D tabrat i s-uriɣ deg unebdu-nni, asmi tella di tmurt.
__ Amazan n tayri: nnbi n leḥmala.
Tanaṣlit
- Tinin-is...Ayen yeɛnan aḥric wis-sin n weḍris-nni n “Aṭlas” ( i wumi yefka azwel: “ Ay ack uqeṭmir, lemmer ideg yeɛmir”), ɣri-t daɣen, ufiɣ-t ur yemgerrad ara aṭas ɣef weḥric-nni amezwaru, imi yusa-d d akemmel i tedyant-nni. Ɣas ma yella tikkelt-a yerna-d yemmeslay-d ɣef “ uṭabu”-nniḍen, win akken i yeɛnan assaɣ gar imawlan d dderya-nsen, amek i yella, dɣa amek i d as-yemmeslay i yemma-s ɣef tedyant-is n tayri, amek i yergel ugur-nni usetḥi, yekkes ṣṣur-nni i d-yebna ukukru gar-as akk d yemma-s, yesqerdec yid-s tamsalt-agi n tayri d iḥulfan.
S tidet asentel d ayen yelhan, maca, tidmi-w ɣef talɣa-agi i s-yettaru ur tbeddel. Tura i gziɣ akken ilaq d acu i yebɣa a d-yini s yisem-nni i yefka i yiman-is.
Amdan-agi, yeẓra akken ilaq d acu i yebɣa, dɣa ur ixuṣṣ ara di tegzi. Yeẓra d acu i ixeddem akken qqaren” Win yuẓamen yenwa ɣef ccer”, ur yeḍfir ara abrid-agi n tira almi i yenwa d acu i t-yettrajun.
Tanemmirt .
Tanaṣlit
Muḥend U Remḍan
- Tinin-is...Kra n tamiwin ɣef weḍris-ik* ** I tikkelt nniḍen tigi d “lizaventir n Aṭlas” mačči d Dda Qiqi. D Aṭlas i d asaḍ, yettmeslay ɣef yiman-is, ɣef wiyaḍ, itekkes-asen ula d awal. D netta amsawal (narrateur), d netta i Dda Qiqi, d netta i d Aṭlas.
** “Aṭlas yeṣker ilmend n wayen i s-tga Ḥayat”, “… ttmaleɣ akin d wakka, amzun d aṣekran…” Aṭlas yettmal imi “YEṢKER” mačči “AMZUN D AṢEKRAN”. Nezmer a d-nin : “Aṭlas itezzi leɛqel-is, yuɣal ileḥḥu yettmal amzun d aṣekran”. Dagi Aṭlas ur yeṣkir ara maca yettmal amzun d aṣekran. Ttarra lwelha-k s amgarad yecban wagi.
** “Lhemm yellan daxel n tqerɛet, temdel fell-as tadimt, kkreɣ am ddeɛwessu, kkseɣ-as tadimt-nni, ssurgeɣ-t-id ɣer tqerruyt-iw ! ” Tafyirt-agi tgerrez, tzad maḍi.
** Ur cukkeɣ ara ad tekkseḍ fad s waman n wasif n lkawter yellan di lǧennet ma tsummeḍ neɣ tessudneḍ imi neɣ taqemmuct n teqcict !!! D aman iṣemmaḍen n Ǧerǧer ara k-yekksen fad, d wigi i ken-ixuṣṣen dinna ɣur-wen di Wehran. Eǧǧ lkawter, lǧennet, Adem d Ḥewwa deg yidis, teǧǧeḍ tayri d tuzzuft deg yidis nniḍen. Ur ttemlilin ara, d awezɣi.
** Ur teshil ara tɣuri n udiwenni anda yella deg weḍris. Yessefk ad tnadiḍ ɣef tɣara n tira n udiwenni, ayagi ad yesshel taɣuri d wefham n weḍris. “Atan yebda la yi-d-iḥekku, ma d nekk ttxayaleɣ-d ayen nniḍen, axaṭer ssneɣ-t, kra yella, kra irennu-t-id kan sɣur-s : “ Yewweḍ ɣer Numidya, yufa akken i yebda wermud, …” D KEČČ I LA D-IḤEKKUN MAČČI D NETTA. Ur iban d amsawal ur iban d Aṭlas, yal yiwen s tektiwin-s. Yella udiwenni gar Aṭlas d Dda Qiqi, yuɣal Aṭlas ihedder deg umur n Dda Qiqi, acuɣer a tekkseḍ awal i Dda Qiqi imi kečč mačči d amsawal ?
** Ddeqs si “leccɣalat-agi n teqcicin” tezzin ɣef ...!? Tettmeslayeḍ ɣef teqcicin d tulawin s umata alamma tewwḍeḍ a d-tiniḍ : “… Ma ur yessetḥa ara yezmer a d-yini : Axaṭer leɛqel n tulawin ger imeṣṣṭen-nsent i yella…” war ma tefkiḍ-asent awal akken a d-rrent ɣef yiman-nsent. Tesberkeḍ (noircir) tameṭṭut, ur s-tefkiḍ ara azal, ayagi ur ilaq ara. Ma d leccɣalat n tmetti s umata i k-iceɣben d lḥaǧa, ma d tiqcicin n ... ?! d lḥaǧa nniḍen. Surref-iyi, tagi ur zmireɣ ara ad tt-fehmeɣ imi mačči dinna yid-wen i lliɣ, maca si sin yeḍrisen-agi, iban-d belli ugur n tulawin meqqer aṭas aṭas. Tettadreḍ-d ula d ismawen : “?!: Amek a yir argaz ?! Teǧǧiḍ armud n tiddukla, truḥeḍ ad teblagiḍ ɣef yiman-ik !?” “…?!, yili terwi fell-i, a yi-yessired am ujeɛbub”. “…?!. i s-yewwin…” Lemmer ufiɣ ad iyi-d-terreḍ ɣef temsalt-agi…
** Eg-as isem akken i k-yehwa : lizanventir, les kronik, tullist… tamazrart, yal yiwet deg-sen tesɛa ilugan n tira, yessefk ad tissineḍ ilugan-agi akken a d-tiniḍ ayen yeččuren ul-ik d wayen iceɣben allaɣ-ik. Di snat tirawin-agi ɣriɣ ḥulfaɣ am akken ugar i yellan deg-sent usummel (dénonciation) n wayen tugiḍ wala ayen nniḍen yeɛnan tasekla.
Muḥend U Remḍan
Tamawt : *Yeqseḍ-d ixef wis-sin n « Liẓavuntir n Dda Qiqi”.
Mmi-s n Wemsed.
- Tinin-is...Azul d tnemmirt i gma-tneɣ Muḥend Uremḍan ɣef tamawin-agi i d-yettak, imi d tid n tezɣent mačči d asqecmeɛ. Riɣ daɣen a n-greɣ yiwet tamawt s wazal-is: Bedleɣ kra n wawalen deg weḍris-ines ( kkseɣ ismawen i d-yebder d amedya, akken llan deg weḍris-inu “ s talɣa-nni-ines tamenzut”), maca, giɣ s ccwer-ines, almi i yi-d-yefka amettawi-ines d wamek giɣ aya. Acku d tamsalt n tafrit ( kunṣyunṣ), nniɣ-d aya i wakken ad kkseɣ tuzzma ɣef wallaɣ-iw. Nekk mačči seg wid-nni yebbehban, neɣ yekkaten kan s lewhi. Mmi-s n Wemsed.
Tanaslit
- Tinin-is...Ass d yir ddunit, iḍ d yir targit( aḥric wiss kraḍ n Liẓ-avuntir n dda Qiqi )
Ass d yir ddunit Yeεteb si nnhati-s wul Iḍ d yir targit Nleḥḥu abrid iḍul A gma ayen i nεac akkit A ziγ i ccwal i d-nlul !
Yeččur wul-is aḥlil Mačči d yiwet i d-yettawi Ur yeslib ur yejhil Yewhem deg wayen yettwali
Nnan-as medden ijaḥ Yeεceq zzhu d tullas Ur ẓrin ma yettwaqraḥ Neγ ma d imeṭṭi taḍsa-s
D agellid n tisselbi Tisselbi-s tif leεqel Akka i nniγ nekki Wiyaḍ qqaren yejhel ! yal wa d acu n takti fell-as i d-yessekfel
Acewwiq i d-yeggar wul-is Ḥulfaγ-as acḥal yeḥzen S zzhu yessedrag leγben-is Akken ur yettban i medden Ma d tawla izedγen daxel-is Ala netta i tt-yessenen !
Awal-agi mačči d acebbeḥ n lehdur, maca d tidet i d-yessekfel wul-iw mi qqareγ deg weḥric-agi wis-kraḍ n”Liẓ-avuntir n Dda Qiqi” i yeddmen azwel “Ass d yir ddunit, iḍ d yir targit” n wemyaru “Aṭlas” neγ “Agellid n tisselbi” akken i smenyafeγ a s-semmiγ , maca ma yella semmaγ-as akka, ur qsideγ ara a d-iniγ d ameslub i yella, εniγ tisselbi-nni i yifen leεqel-agi s wacu ttzuxxun akk tura, acku yella kra n leεqel tif-it tisselbi-nni tazemnit; yeqqar wanzi:”Awit tazemnit seg yimi n imeslab”A yi-isuref gma-tneγ Aṭlas ma yella ur s-yeεjib ara yisem-agi, maca ssarameγ kan ad yegzu anamek i qesdeγ- yes-s.
Asentel n weḥric-agi wis-kraḍ d win i yellan d amerkanti s waṭas n tketwa i yerzan tametti, i yeεnan akk medden ur yezgil ḥedd deg-neγ merra. Yebda-tt-id si leεwayed-nni n zik i γ-d-ğğan imezwura, imi mačči daymen iṣeḥḥa neγ yelha, γef waya ilaq ad nessexdem allaγ-nneγ akken ad nefren i yiman-nneγ ayen ilaqen d wayen ur nlaq, mačči ad nleḥḥu kan am iderγalen ama negrareb neγ newweḍ “kif-kif”. Yewwi-d γef temsalt-nni n “ṣṣbuḥ n wewtul akk d ṣṣbuḥ n wuccen’, γef wayen gziγ nekk seg waya, yebγa a d-yini neqqel tura nettamen s wayen i γ-yehwan kan, war axemmem, daγen ur nettak ara i yal taγawsa neγ yal tamsalt azal-is i tuklal s tidet, ayen n dir neckenṭid deg-s, nessiεziz-it, nessibnin-it, ma d ayen yelhan nettarra-t di rrif: “Lḥeqq s wuzzal yeqqen Ẓẓur s wureγ nektal-it Tasga d lekdeb i tt-yeṭṭefen Tidet teččeḥ di tqernit”
Acku akken i qqaren “yuεer lebni, yeshel uhuddu”. Ameslay yezzuγer-d tamsalt-nni n lεeqliyat-nni n medden i yettemgerraden seg yiwen γer wayeḍ , imdanen-agi yakk i yettemlil deg weṭruli; nezmer a d-nini akken aṭruli-agi yezmer ad yili d amedya γef tmetti s umata, imi ad naf deg-s akk leṣnaf n medden, yal wa deg-sen d wamek i yettxemmim, yal wa deg-sen d wamek i yettwali timsal, yal yiwen deg-sen d tadyant neγ d lbaḍna si lbaḍnat n tudert-agi i ten-yezdin. Imi yal ass yezmer wemdan ad iγer tamsirt tamaynut seg wayen i isell neγ i yettwali ama deg webrid neγ deg weṭruli, neγ anda ma yerra di tudert-is n yal ass. Maca mačči menwale yezmer ad iger tamawt i waya, imi ala amdan i yettḥulfun s unazeε akk d leγben n wiyaḍ i izemren ad iγer timsirin yecban tigi, nezmer a sent-nsemmi ahat: “Timsirin n ddunit”, Aṭlas (Agellid n tisselbi ‘tazemnit’) d yiwen seg wigi i irefden taεekkemt n wid i s-d-yezzin, i yettḥulfun s waṭṭan n wiyaḍ d leγben-nsen. Iwala titbirt-is yečča-tt wemcic, wissen d acu i d sebba! Acku mačči d laẓ i t-yuman, ahat i wakken kan a d-ibeggen tazmert-is zdat n tetbirt iḍeεfen! D tamsalt n tḥeqranit i d-yewwi, dγa taḥeqranit n wergaz i tmeṭṭut, imi aṭas n tulawin i yettilin yal ass d asfel n tḥeqranit akk d ddel, ssbubb ttuqtent mačči d yiwet. “Dda Qiqi” i d-yefka d amedya γef wergaz-nni aγersiw i yettwalin γer tmeṭṭut akken d taγawsa n tuzuft kan, i yessumsen ccbaḥa i yellan di ddunit, i yessawalen “nnger “ i talsa d tayri . “Aferṭeṭṭu n lehna”, ‘Aṭlas’, i d-yekkren di tlemmast n ccwal akk d yegna i s-d-yezzin, yebγa ad ibeddel timsal ad iḥadd talsa d tayri, d kra i yesεan anamek n ccbaḥa di ddunit s umata, s tezdeg n wul-is d ṣṣfa n iḥulfan-is, yessaweḍ akken ad yeg taggara i tḥeqranit, a d-yessukkes talsa si tallest. D targit yelhan i yeddren di rruḥ n” Aṭlas “, akk d rruḥ n kra n win i yettargun tayri d ccbaḥa, ssarameγ ad tuγal d tilawt ara inewweren tudert-is d tudert-nneγ merra. Riγ a s-iniγ i gma-tneγ” Aṭlas” tanemmirt meqqren imi d-telliḍ allen-nneγ γef tidet γas ma yella qerriḥet, tanemmirt imi d-tesskefleḍ tilawt si deffir wagu n tkerkas, tanemmirt imi γ-d-tefkiḍ tagnit akken a k-nissin u a k-negzu ugar, acku ar mi d tura i k-ssneγ s tidet, yegra-yi-d kan a k-d-iniγ :
“Γas deg-k ma heddren Γas yecceḍ yiles Wid-nni i k-iḥemmlen Wid-nni i k-ifehmen Tekkiḍ-d seg-sen Yiwen ur k-iεeffes” ‘At-Mangellat’.
wehran: ass 11/01/2007.
Tanaṣlit
Amejjay
- Tinin-is...azul fell-ak a Aṭlas. yekker dḥis γef wulac. D ttidet, nekni d aγref am akk iγerfan inselmen, nelluẓ tayri. Tterbegga-nneγ tuzligt, tessexreb ula d-tuzuft-nneγ. Aṭas n tγawsiwin i mazal klalent awal... Maca gar-aneγ a Aṭlas, mačči d imeqqarsa-k ad d-yawin kra n ddwa. Mačči d idles-nni n "Rai" i yes-s ad nrebbi tarwa-nneγ, ad sen-nekkes "iṭabuten"-nni. Tin γers, ḥala amejjay i izemren ad yesseḥlu aṭan, mačči d win yuḍnen. Ad k-welheγ a mass Atlaṣ, i wudem n Rebbi, tasekla mačči mačči d aqesser, mačči menwala d amaru. Ruḥ ad tecnuḍ, ulac din ccek ad yeffeγ fell-ak "Rai".
Ad ak-d-yawi Rebbi ccfa. Ḥemmu
- Tinin-is...Atan wayen i d-tenniḍ ay amuḍin: "D ttidet, nekni d aγref am akk iγerfan inselmen, nelluẓ tayri." D tidett diγen, wawal-agi. Kečč meqqaṛ teẓriḍ anda i tuḍen icc-is. Deg tneslemt-nni dγa. Iban-ak webrid ar wanwa amejjay ad tafeḍ asafar i waṭan-ik.
Tenniḍ diγen i Aṭlas: Ruḥ ad tecnuḍ, ulac din ccek ad yeffeγ fell-ak "Rai".
Netta ad yecnu Ṛṛay, kečč a s-d-tḍefṛeḍ s "Tala3a albadro 3alayna" neγ ?
Atlasnatwemsed
- Tinin-is...Azul a Dadda Ḥemmu. Tanemmirt i gma-tneγ-agi imi yeγra, neγ yessaked iḍrisen i uriγ. Yenna-d: D amejjay. Wissen ma d amejjay neγ d "imejjan" ( imezzuγen iγezfanen)!? Ma d amejjay n tidet, ahat ad yili d "amejjay war lebγi" am winna n Mulyar; neγ d ṭṭbib n lmal am "Si Leḥlu" n Muḥya. Yenna dγa bu tqerruyt-nni n Dda Ğamal Benεuf, di tmezgunt-nni-ines " Aneggaru a d-yerr tawwurt, yeččur wesqif n ṭṭmana": Ttxilek a Ssi Leḥlu A ṭṭbib n walu Argaz wwten-t lejnun Ddwa s lkilu Ad yejji, ad yeḥlu Ad yezhu umeγbun. Gma-tneγ -agi, atan yettmeslay s yisem n tneslemt, ahat yessen "JJWAJ N LMUTΣA". Yuγ lḥal ssnen amek i ttidiren am tmess seddaw walim, ad xeddmen igejduren di tlawin, ad rennun ad ttẓallan; ahat teγram tasekla-nsen. Aql-i a k-d-uγaleγ ay uḥdiq. Amejjay
- Tinin-is...Mass Ḥammu, azul.
Ur cfiγ ara anwa amusnaw-nni i s-yennan: Akk imdanen uḍnen, amgared yella-d, gar cwiṭ d waṭas. Ihi awal, ssarameγ ad yili yeddez yebrez. Ay ameddakel, ma yella umejjay deg umaḍal-agi i zemren ad idawi ajeğğiḍ n Lislam asertan... awi-t-d. Jemεeγ limin, ad ak-xelṣeγ tabyirt tasemmaḍt, ma yebγa Rebbi. D ttidet, Rray d Ṭalaεa lbadru, akken i ddukulen. Gar lbar d lğameε, ur nesεa ara talemmast. Akka nella tura, ur nesεi ara initen nniḍen, d aberkan neγ d amellal. Ma yella d tamsalt n Rebbi, yiwen wass ad uγaleγ γer-s. Maca zemreγ ad iniγ war akukru, Rebbi d amdan i t-id-yesnulfan acku, yeḥwağ-it. Daya. | |  |  |  | |
|
|