Kles(Rijistri)
Tullizin
 

| | |

Liẓ-avuntir n Dda Qiqi

Liẓ-avuntir n Dda Qiqi

Aḥris wis-sin ( I I )

 

A Rebbi kečč d lqawi

Εjel s ddwawi

Tarwiḥt bezzaf tḍaε

Ma teẓriḍ ulac llwi

Mennaγ lmut a yi-tawi

Wala kull ass d aseḍmeε

Imeslayen-agi n Ṣaleḥ Seεdawi a ten-hduγ d rreḥma i weltma-tneγ Fuziya Εeggad i yemmuten ass n 17/08/06. A tt-yerḥem Rebbi, yerḥem bab imeslayen-agi, yerḥem yakk tarwa n Ḥewwa d Adem.

 

 Azwel n yixef-a: Ay ack uqeḍmir, lemmer di yeεmir.

Agzul :

Aṭlas yeṣker ilmend n wayen i s-tga Ḥayat. Yemma-s di ccaw terfa nezzeh fell-as; segmi i tt-yessaged s unejli, mačči kan  iγaḍ-itt, tefhem i t-yuγen, tqeṣṣer yid-s, tekkes-as cwiṭ γef wul-is. Azekka-nni mi d-yeffeγ seg wexxam yeẓra ayen ur yenwi ad iẓer: Ḥayat d wexḍib-is! Yemlal-d yiwen seg imeddukal-is di Numidya ( Yuyu), aneggaru-agi yezzem-it nezzeh imi yezgel tameγra n tlawin i tga tiddukla-agi-nsen. Ssyen, yemlal-d daγen ameddakel-is Dd Qiqi ( wagi tessnem-t tura) ara s-d-yeḥkun s zzux γef tmaγra i d-nebder yakan. Maca, xuḍi yessen-it: yemmal-d timucuha akken i tent-yebγa netta, mačči akken ḍrant. Ayen i s-d-yeḥka i Aṭlas iban-as-d i uneggaru-agi d axayel kan. Dda Qiqi ffγent-as tirga mxelfa: ukren-as “ apurṭabl, yernu ula d tameṭṭut-is Nna Ququ, tezzi-yas s weεrur, tesserfa-t… 

Ur ẓriγ ansi d-kkiγ?! Ẓriγ kan anda tedduγ. Ufiγ-d iman-iw di Lḥassi, « lwilaya tis-48 » akken i s-qqaren kra; γur wiyaḍ tesεa xirla n yismawen, yal wa amek i s-isemma… Ufiγ-d iman-iw tedduγ ttdelwaḥeγ, ttmaleγ akin d wakka, amzun d aṣekran! Xuḍi d aṣekran, mačči amzun d aṣekran! Lhemm yellan daxel n tqerεet, temdel fell-as tadimt, kkreγ am ddeεwessu, kkseγ-as tadimt-nni, ssurgeγ-t-id γer tqerruyt-iw! Awwah! “ Mačči d ccrab i iṣekkren, d lhedra n medden i iweεren” i s-yenna Akli Yeḥyaten. D yir imeslayen-nni i d-yekkan seg yimi-nni i nwiγ akken ad summeγ yal mi ara ffadeγ aman n wasif n “ Lkawter” ( d asif yellan di lğennet), taggara yuγal d arseḍ! D yir imeslayen-nni i d-yekkan seg yimi n Ḥayat, tinna akken i nwiγ d taḥurit n lğennet, taggara tuγal-iyi d talafsa!... Ṭṭfeγ abrid s lewhi, qudeγ iman-iw, γas ṣekreγ, leεqel-iw s leεqel-is! Mazal deg-i taqbaylit! Mazal deg-i tirrugza! Ccrab d nekk i t-yeswan, mačči d netta i yi-yeswan! Ur ilaq ara ad cciccihen ( si ccah) deg-i medden! Ur ilaq ara a d-ğğeγ awal ara yidiren deffir-i! Wa a s-yeqqar: ” Mmi-s n tağğalt yufa iman-is, ulac wi ara s-igen aḥkim!”  Ala, ma γelḍeγ, d nekk i iγelḍen, mačči d yemma! A wer tawḍem a d-tecbum ula d yiwen wanẓad di tqerryt n yemma, ay ifuḥanen! Wa a s-yeqqar: Atnad imaziγen, εad “imuzzuren” ( imaṣṣuten i sen-neqqar nekkni)-nni i yebγan  ad εellen ddula iman-nsen! Ala, ma γelḍeγ d nekk i iγelḍen, mačči d Imaziγen “ Izwawen”! “Tadsimant” ( leḥkem n yiman s yiman) –nneγ a tt-naweḍ, leḥkem-nneγ a t-nesbedd, yiwwas ad necbu igduden nniḍen, ad njuğğeg am : Ikaṭalunen ( uklalen azul d tnemmirt, imi ad sslemden tamaziγt aseggas-a, deg wakal n Kaṭalunya tadsimant, mačči di Lyaman i γ-d-snulfan d atmaten!). Tamaziγt ad taweḍ taneflit am yessetma-s tutlayin nniḍen, timmuzγa ad tger iẓuran di Tmazγa akal n lejdud n lejdud-nneγ. Ma d kunwi a ken-yeğğ Rebbi d aklan, seddaw uzaglu n ddel d lεar! Kra nniḍen a s-inin: Atnad wat Numidya, widak-nni i yekkaten ḥqaḥqac γef tmaziγt, nutni rwan ccrab d lxalat γef weεrur n tmaziγt! Ala, ma γelḍeγ d nekk i iγelḍen, mačči d Numidya! At Numidya fkan iman-nsen d asfel, qublen ixṣimen n tmaziγt akk d tlelli s ifassen-nsen d ilmawen, qublen at leḥkem ameṣbaṭli akk d wat ičumar irebraben; γef wayla-nneγ xuḍi i ttnaγen, yal ass ttarren-aγ-d azal useggas seg yiseγ d leḥerma i γ-yettwakksen!

Tedduγ zdiγ lqedd-iw, i lemmer a yi-faqen medden ṣekreγ. “Ma d at tmira d nniqab”, akken i sen-isemma Lwennas; wiyi heyyaγ-asen-d ṣṣerf,  d awal-nni i yenna Abu newwas i umeddakel-is, ara sen-iniγ: “ Eğğ leğwameε i imeẓẓulla, yya yes-neγ γer ttberna a d-nsew, yak Rebbi-k ur d-yenni ara: Abbuh ( tawaγit/ “lwil”) i wid itessen. Maca, yenna-d: “Abbuh i wid yettẓallan!” …

“Aṣekran yessen tawwurt n wexxam-is”, i nnan wat zik. Sṭebṭbeγ s leεqel kan di tewwurt. Ttxemmimeγ amek ara qableγ yemma!?...  Ufiγ-tt-id!! Aql-i d amuḍin! Yemma tessen asṭebṭeb-inu, teldi-d bla ma tenna anwa. Kecmeγ s axxam ttemdudduεeγ, yemma meskint tewhem: D acu k-yuγen akk?!

--Aql-i d amuḍin, helkeγ.

--Sslama-inek a mmi, d acu k-iqerḥen?!

--Wissen d acu-t lehlak-agi?! Feqεeγ-d, bγiγ a d-rreγ !

Tefrawes yemma meskint, rniγ-as-d tid-iw, amzun txuṣṣ di lexlayeε!

--A k-d-sewweγ cwiṭ n cciḥ, neγ cwiṭ n tselγa, mi ara tt-tesweḍ a d-yefju wul-ik!

Werεad d-tfukk awal, gglefεeγ-d s iriran, qqleγ amzun d asif n Lḥerrac, sfuḥeγ ddunit. Rriḥa n ccrab tesṭeεṭiε. A tawaγit-ik ay ul! Ssetḥeγ, teḍra-yi am win i wumi yefsi wagus, yeqqim εeryan di tejmeεt!

Yemma tfaq, terfed acerγit: Xxah γef uqerruy-iw! Teswiḍ ccrab?!

Ḥṣiγ, iḍ-a a yi-tessired am ujeεbub ( anda nniḍen qqaren aẓrem). I wakken  a yi-tefk talwit, ilaq a tt-ssigdeγ, ssneγ yemma, ader-as-d kan anejli, a tt-teṭṭef tergagayt, aḥlil! Ala nekk i tesεa, yiwen “uẓemẓum” akka i teqqar meskint! 

--A yi-thenniḍ, neγ ad nnejliγ, ad rreγ γef uqerruy-iw!

Teḍḥa-d meskint tesmiskin: Yyah a mmi ad ternuḍ anejli! Daya i ssuggmeγ seg-k ar ccib n leεmer-iw!!

Tezzuγer-iyi γer wusu, tewwi-yi-d afenğal n lqahwa taberkant, teqqim-d zdat-i rrif n wusu, teslufuy i tqerruyt-iw s leḥnana  am wegrud amecṭuḥ, testeqsay deg-i:

--D acu i k-yeblan a mmi ad tesweḍ ccrab?!

--D zzεaf a yemma.

--Anwa i k-d-izeεfen?!

Kkseγ leḥjab-nni usetḥi, ssdermeγ aγrab-nni yellan gar-i d yemma, iḍ-a ad sdegdgeγ ayen akken i nerra d lεib. I tikkelt tamenzut ara s-ḥkuγ iγeblan-iw i tinna akken i yi-d-yurwen; i tikkelt tamenzut ara kkseγ aẓeṭṭa yedlen ul-iw, iḍ-a a s-d-ssekneγ i yemma iḥulfan akk d tayri i iberken γef wul-iw. Yuγ lḥal aql-i ṣekreγ, d ccrab i d-yettmeslayen,  mačči d nekkini, “am winna akken yeṭṭef inijel, mi d-yufa sebba yewḥel,  yerra-tt i iγimi”  i yenna Lwennas.

--D yiwet teqcict i yekksen fell-i sser!

--Amek, amek! Anta tagi?! Ma yebγa Rebbi ahat d yiwet si tmaziγin-nni-nwen?! ( teqsed-d tiqcicin-nni-nneγ n Numidya)

--Ala, tagi texḍa i Numidya, tekreh ula d tamaziγt.

--D acu i k-yewwin ihi γur-s?!

--Ttḥibbiγ-tt ( ḥemmleγ-tt), zeεma d tameddakelt-iw!

--Εni tessečč-ik?! Tgerrez-ak tarkasin, almi temxelleḍ akka fell-as ?!

--Lemmer γas i yi-tessečč, yili ad fehmeγ belli tebγa-yi.

--A nnger-is, a tuqqiṭ-is! Wama εni teḍreḍ-as-d ( tṣaḥeḍ-as-d)?! D acu-tt akka?! Εni d “Ccemceḍya  Bent Drifa deg  bu sebεa lebḥur akin” !

--Tebγa amerkanti, mačči aẓawali am nekk!

--Yal yiwen  kan ilaq ad yeεnu tamtilt-is a mmi. Εni uqant akk fell-ak teqcicin almi i s-tessuliḍ akka ccan-is?! I teqcicin-nni-nwen, d acu i tent-ixuṣṣen?! Ẓriγ-tent, d ticebḥanin, d timelḥanin, ččurent d sser, yernu d tiqbayliyin i k-yecban.

--Tayri ulac deg-s taqbaylit neγ tayeḍ. Ul d netta i d amnir, anda i s-yehwa i yettwellih bab-is. Ma d tagi n teqbaylit, teḥṣiḍ ur ttakeγ ara deg-s afus. Tegra-d di “ teqcicin-nni-nneγ” akken  i sent-teqqareḍ kemmini, ur cukkeγ ara ttasent-d akken ad jewğent γef ddemma n tmaziγt! Yernu ttqadareγ-tent, ttsetḥiγ deg-sent, ḥesbeγ-tent am yessetma kan, ur zmireγ ara a d-refdeγ allan-iw zdat-sent…

--Mačči d lεib a mmi win yettnadin leḥlal, lεib d win ara yezzuγren wayeḍ γer yir iberdan. Akka ay d yir lweqt ideg d-negra! Teḍḥa-d tmeṭṭut treggem argaz! Ula d Σelğiya-nni-nneγ ay nwiγ d lmalayek, ass-a tbeddel ṣṣifa…

Ur tt-ğğiγ ara ar d-tfak ula d  awal, akken i s-sliγ i yisem n Σelğiya frawseγ, axaṭer ar γur-i isem-agi mačči d menwala, ttεuzzuγ-tt mačči d kra, γas tjeyyeḥ-iyi Ḥayat, Σelğiya teṭṭef amkan meqqren deg wul-iw. Dγa steqsaγ-tt s lḥir meqqren: D acu tt-yuγen!? D acu i m-d-tenna?!

--Tenna-yi-d: “Mmi-m-nni yexṣer, yebda iteffeγ γer yir iberdan!” Akken i s-d-jebdeγ γef jjwağ, tenna-yi-d: “ Nekk ur ttaγeγ ara ahwawi yettferfiren, ma yexḍa umeẓẓallu ur jewwğeγ ara…

Akken i sliγ i imeslayen-agi, zedreγ deg uxemmem, ttmeslayeγ kan deg wul-iw: A ziγ mačči kan d Ḥayat i ibeddlen; attan terna-d  Σelğiya, tinna akken i wumi giγ azal d ccan! Ula d Σelğiya tewhem fell-i, tebra lemmer mačči d tagella d lemleḥ i nečča akken, yili a d-mleγ ula d llun n “tkiluṭ”-nni i tettlusu asmi meẓẓiyet! Ayen i yi-yeswehmen ugar: d tagi umaẓẓallu! Σelğiya tafeḥcuct, tahwawit ad taγ bu učamar! Ad taγ yiwen seg “iqelwacen”, akken i sen-isemma Dda Qiqi. Atan wamek  i yi-t-id-yenna yiwwas:” Lqum-agi cban aqelwac! Wissen Ma tegreḍ tamawt i uqelwac amek iga?!

--D acu d-yewwin aqelwac γer lqum-agi?!

--Aqelwac sufella yeğğa tačamart, yettγummu yes-s udem-is; swedda yessuli taseṭṭa-s, yeğğa tajeḥniṭ-is εeryan! Ula d wiyi akken: sufella ttağğan timira, swedda ttqeffiḍen tiserwula-nsen! Akken i kkreγ ad ḍṣeγ, tesduqqes-iyi-d yemma s westeqsi-agi: I yelli-s umeddakel-nni-inek?

--Anta yelli-s umeddakel-agi-inu?!

--Tinna akken i d-nemlal ass-nni , tella nettat d bab-as akk d yemma-s. Imir-nni tluεaḍ baba-s, tenniḍ-iyi-d: Wagi d ameddakel-iw.

Segmi xemmemγ cwiṭ, ufiγ teεna-d yelli-s n Dda Qiqi, dγa nniγ-as: ferruğa, yelli-s n Dda Qiqi?!...

--D acu tt-yuγen?! Tezyen amzun d taεelğet. Γas rqiqet cwiṭ, meεna akka i tent-tbeqqum tura, xuḍi d “ lamuda”!

Ṭsiγ-d almi d-ttrunt wallen-iw! Ula d yemma tessen “lamuda”! Deg leεmer i qeṣṣreγ nekk d yemma γef lecγal-agi, a ziγ ula d nettat tekkes-d cwiṭ γef wul-is, fkiγ-as tagnit, am wakken i tt-fkiγ i yiman-iw. Maca, welleh ar telha tagi n nnesba d Dda Qiqi ! Ḥṣiγ akken ara s-iniγ: Bγiγ ad aγeγ yell-ik! A yi-d-yini: “Alamma uγeγ qbel yemma-k!” Argaz ttergigint teclaγemtin-is γef tlawin, yezga yeqqar: “ Win yufan lγar ur t-yeγliq ara, a t-yatem Rebbi!”

Weqbel a s-rreγ leğwab γef temsalt n Ferruğa, nniγ-as: Kker γef yiman-im ad tegneḍ a yemma! Lḥal iruḥ, kemm ttekkreḍ zik.

Akken tekker yemma, yekker daγen wallaγ-iw s axemmem, Yeṭṭef talemmast, ger Ḥayat d Σelğiya! Qqaren wat zik: “ Yerfed taγaṭ ireḍ-d, yenna-yas: rnu-d yelli-s!”  Werεad d-ffiγeγ si theddurin n Ḥayat, rnant-d tid n Σelğiya! Abbuh a lmumnin! Yewḥel uwaẓwaẓ-iw!...

Σelğiya d yelli-s n εemmi, akken i d-nekker nekk yid-s, ssneγ-tt am lğib-iw: ḥninet, terẓen teḥdeq, tessen d acu i d “taqbaylit”, mačči d askeεrer am Ḥayat! Werğin i d-xemmemγ kra n wass, a yi-teḍru akka; ad ğğeγ Σelğiya, ad neṭdeγ di tayeḍ! Di tazwara, wwiγ-tt-id d asqecmeε kan, almi d-ufiγ iman-iw ttwakebleγ deg iciwi n Ḥayat. Ahat smenyafeγ Ḥayat imi teffγeγ yid-s, mačči am Σelğiya, ulac din asluttef neγ ayen nniḍen; tella tayri, llan iḥulfan, ayen nniḍen deffir jjwağ! Xemmemγ, xemmemγ, ufiγ bu snat yiwet a s-truḥ, skud ur d-ffiγeγ ara seg uzerdab n Ḥayat, fiḥel  ad kecmeγ win n Σelğiya.

Azekka-nni taṣebḥit, ffγeγ-d seg wexxam war lewhi, ur ẓriγ sani ara ruḥeγ. Tedduγ ttxemmimeγ, i lemmer ad yaweḍ lexbar γer Dda Qiqi amcum, ad yerwu fell-i aεekki, a yi-d-yini yir tiheddurin-nni-ines: Rwu rray-ik a “lbiṭ”! Lemmer i s-tfeccreḍ taremmant-is, lemmer i s-teldiḍ tiḥruzin-is, yili ur k-tḍerru akka! Yili d nettat ara d-yettnadin fell-ak! … Ah ya ddin qessam! Teḍra-yi am umakur,  εad ugar, am win yenγan tamgerṭ, axaṭer d wagi i yettuγalen s amkan, akken ad ibaṣṣi! Ufiγ-d iman-iw zdat “ umarci Micli”, anda akken i nettemlil nekk d Ḥayat, asmi akken seggmen wussan. Werεad i d-rriγ nnefs, attah tejba-d, teḥlallec-d. Tewwet tjenwit di tεebbuṭ-iw, rgagint tgecrar-iw. A ziγen usiγ-d ad zzuγ tasa-w! Di ccaw, kkreγ a tt-mmagreγ; almi tt-ẓriγ temzuγar-d d yiwen umexluq akken… Ulac ahat, iban d wagi i d-tenna d axḍib-is. Wissen ma teẓra-yi-d?! Rriγ iman-iw zeεma ḥerceγ, nniγ ad laεiγ axḍib-is, ahat s waya ara d-jebdeγ lwelha-s, ulaεudd a d-yiḥnin wul-is fell-i;  ma ulac akk, xerṣum ad tuγal d tazeggaγt, ad tessetḥi!

Kkreγ luεaγ amexluq-nni, nniγ-as s taεrabt: Cḥal tkun sseεa derwek?!

Yerra-yi-d s trumit: “Ili: 11h, 20”.

A tawaγit-ik ay ul! A lxir-iw γef taγect-nni rqiqen, amzun d agrud! A rrbeḥ-iw γef ṣṣifa-nni s waydeg i yi-d-yerra, d ayen i d ” tamadamt”! Ruḥeγ am wakken ur umineγ ara ayen ẓrant wallen-iw d wayen slan imeẓẓuγen-iw. Εawdeγ, nniγ-as s taεrabt: Semmeḥ-iyi, ur d ak-d-sliγ ara! Din kan texẓer-iyi-d Ḥayat, lxeẓra-nni ulac deg-s kra n leḥnana, d lxeẓra n wexṣim γer weεdaw-is, tejbed amexluq-nni, tenna-yas : “Xṭina men had leklucar!” Uγaleγ d “aklucar”!... Ṣṣaḥa di Rebbi, meεna uklaleγ ugar… Ṭefreγ-ten s tmuγli imi teddun, ttwaliγ deg-sen amek ttleγwayen, tebra ar d amexluq-nnit i yugaren Ḥayat deg uzeεbel! Wehmeγ d acu i s-iεeğben deg-s, s wacu i  d iyi-yif?! Almi wwḍen γer leεğeb n ṭṭumubil ( takeṛṛust)-nni, wissen d acu-tt “lmerka”-nni?! Almi d imir-nni d wamek fehmeγ belli Ḥayat d ṭṭumubil ideg teεceq, mačči deg winna! Maca, deg wass ad tessers imeṣṣḍen-ines deg ṭṭumubil, i yiḍ anda ara ten-tessers?! Di ddqiqa-nni mmektaγ-d asefru-nni n Si Muḥend U mḥend, i yi-d-yemla Dda Qiqi:

99 d aḥlalas

Wis-100 d rrṣaṣ

Zznad atah γef timmi

Taqcict-agi sserḥet-as ( nekk, nniγ-as: Bru-yas)

Ma ulac ass-agi ad tt-nerwi ( Dda Qiqi, yeqqar-as: Aqewwad a tt-isami)

...

Teqleε ṭṭumubil, teğğa-d ala aḍu deffir-s. Nutni ruḥen, tismin ğğan-tent-iyi-d i nekk. Yezza wul-iw! Tmeḥḥeq teffwaṭ-iw! Wwteγ a d-snulfuγ ṣṣber, ttṣebbireγ iman-iw s tedyanin , qqareγ deg yiman-iw: ahat yif-iyi umexluq-nni i textar?! Fiḥel ad awiγ ddnub-is, yal yiwen yeẓra d acu i t-iwulmen. Ahat d tismin kan i yi-t-yerran d abelεarriw, d lqaε n yergazen! Dγa, ters-d di lbal-iw tedyant n tismin, i yi-d-yemla Dda Qiqi, attan ihi:

« Yiwen wergaz iḥemmel nezzeh tameṭṭut-is, yiwwas yewwi-tt a tt-yesserzef γer imawlan-is i  izedγen deg taddart nniḍen. Deg webrid-nsen, ẓran yiwen uḍebbal iruḥ-d si mebεid yettreqriq am yetri: d acu i d ccbaḥa-nni, d acu i d llebsa-nni… Akken i tres fell-as tmuγli n tmeṭṭut-nni, yekcem ul-is; tettu argaz-nni-ines i tt-iḥemmlen, tečča amexluq-nni s wallen. Seg wakken i t-id-tmuma, ahat deg wul-is tcennu taγect-nni n Fahem:

 Aqcic uḍrif

Zzin yettrefrif

A wi yellan yid-k

Cehrayen n lexrif

Argaz-is ifaq, rḥant-t tismini. Maca, d acu ara yexdem ? Ma yessusem yeqber, ma yenṭeq d acu ara d-yini ?! A s-yini ur t-ṭṭallay ara, ur yezmir ara, axaṭer ur yezmir ara a s- yergel allen-is, yernu ur yebγi ara ad yekkes γef yiman-is sser. Dγa , yufa-d tifrat, d tiḥerci kan i d ddwa-s, yekker iluεa taεzizt-is, yenna-yas: A tettwaliḍ deg umexluq-ihin?

-- D acu i t-yuγen umexluq-ihin?! I s-d-tenna tmeṭṭut-is.

--Yecbeḥ, yerbeḥ. Meεna yal wa anda i tt-yuγ…

-- Amarezg n tin i t-yuγen!

-- Tamuγli n sufella tettγurru. Muqel zdaxel d acu i yellan deg-s!

-- ?!!

Ikemmel awal-is, yenna: A yettuγal γef wudem!!

 -- Ay argaz ssefhem iman-ik, nekk ur fhimeγ ara tiyi?!

-- A deg-s ṣṣenεa!

-- Ay argaz xzu cciṭan! Ur d-ggar ara  γef wergaz ayen ur nelli deg-s.

-- Yeshel lḥal, ma ur yi-tumineḍ ara, tura a t-steqsiγ zdat-m, ad tesleḍ s imeẓẓuγen-im.

Akken i d-yewweḍ ar γur-sen, yenna-yasen-d “azul” , rran fell-as, dγa yesteqsa-t wergaz-nni: Ḥqa mazal-ik kan akken di ṣṣenεa-nni-inek taqdimt?

Aḍebbal-nni di nniya-ines kan meskin, yettεudd yesteqsa-t-id « ma mazal-it d aḍebbal ». yerra-yas s ih :

-- Mazal-iyi deg-s, bab n ṣṣenεa ur tt-itettu, aḍebbal ur itettu ahuzzu n tuyat. »

A ziγen tuεer tayri, tettarew-d tismin. Akken i d-dduqqseγ, ufiγ-d iman-iw ṣemmreγ, qqureγ deg wemkan-iw, bateγ deg wayen yeḍran yid-i! Dγa, i wakken ad ssettuγ iman-iw deg tismin-nni i yerḥan taffwaṭ (d asimẓi n weffwad)-iw, mmektaγ-d tullist-nni «  Lemmer a d-yuγal zzman » ( Wissen dγa amek tga lal-is –-tin i tt-yuran-- ?! Wissen ma tejweğ neγ mazal ?! Lemmer mačči d tayuga-agi  -- Ḥayat d Σelğiya— ideg ḥeṣleγ, yili ad awiγ yemma a yi-tt-id-texḍeb : Wissen ma a yi-teqbel, neγ a yi-d-tini : Beεεed akin fell-i a bu leεrur, a bu teqcicin !). Wexxreγ-d seg wemkan-nni amcum ideg tt-ttemliliγ, ideg tt-ẓriγ ass-a, tedda-d d wayeḍ ; ggareγ isurifen ttmeslayeγ d yiman-iw, qqareγ : Lemmer a d-yuγal zzman, yili aql-i ttemdelwaḥeγ nekk d Ḥayat. Lemmer a d-yuγal zzman, yili werεad akk ur tt-ssineγ. Lemmer a d-yuγal zzman, yili aql-i nekk d Σelğiya ( “Ğğuẓi Mari Naṭ”, ar γur-s i tt-cebbheγ nekkini); ad yili werεad i d- igir iman-is Murad bu tčamart i yesluγen tamda gar-i d Σelğiya…

Ufiγ-d iman-iw zdat tewwurt usideg ( axxam) n Tiddukla Numidya. Akken i d-refdeγ aqerruy-iw ufiγ-d ameddakel-nneγ: Yuyu, akka i s-nessawal nekkni, iteddu-d yettezmummug, akken i d-yewweḍ γur-i, yerra iman-is yerfa ḥqaḥqac, yesteqsa-yi-d s ucennef: Amek a yir argaz?! Teğğiḍ armud n tiddukla, truḥeḍ ad teblagiḍ γef yiman-ik!?

Deg wul-iw qqareγ “ccwi kan imi d wagi i d-mlaleγ d amenzu” axaṭer ssneγ-t ḥnin, yernu nennum nettqeṣir nekk  yid-s; wama, lemmer d wayeḍ akka am Ssi Fenyan-nni, yili terwi fell-i, a yi-yessired am ujeεbub ( aẓrem)”. Ula d nekk rriγ iman-iw rfiγ:  Wi k-yennan ruḥeγ ad blagiγ?! Ruḥ ad trebbebḍ γef yiman-ik, d ccγel i yi-yeṭṭfen.

-- Ẓriγ! D ccγel-nni n “ lmadamat” i k-yeṭṭfen, a bu teqcicin!!

-- Aya Qader iman-ik! Εni d  «  lmadamat » kan i yi-ixuṣṣen!…

-- A yezzenz-ik-d umeddakel-ik.

-- Anwa ameddakel-agi-inu, i yi-d-yezzenzen?!

-- Amγar-nni bu cclaγem.

-- Yusa-d Dda Qiqi?!

-- yusa-d, yemmeslay-d γef izerfan n tlawin, yečča “ lgaṭu”, iruḥ.

-- Dda Qiqi yemmeslay-d γef izerfan tlawin?!! Eğğ-aγ akin seg-s. Amek i tεedda tmeγra n “ssittat” ( tulawin s tmaṣrit, bγiγ a t-id-sseḍseγ)?

Yebda-d Yuyu azewweq, yeḍra waya, nexdem aya, nenna aya…

Γef wakken i t-fehmeγ, yebγa a d-yini : Lxalat yebhan, lgaṭu aẓidan, ijeğğigen fsan, imdanen akk zhan, s tuγac yelhan, ala kečč  i ixuṣṣen ay afuḥan…

Akken i imuqel ssaεa yellan deg ufus-is, yenna-yi-d: Nekk d axeddam, ma tebγiḍ ad teẓreḍ ugar n lexbar, εeddi-d tameddit γer Numidya. Yessenser iruḥ.

Netta yeddez iberdan-is, nekk kemmleγ tikli-w γer “ plaṣ d arm”. Rewleγ-d si lḥebs, ufiγ-d iman-iw zdat tewwurt-is! Seg Yuyu, γer Dda Qiqi! Dda Qiqi ufiγ-t  yeqqim γer winna akken yeznuzun cemma, akken i yi-d-yeẓra, yemmuger-iyi-d, yebda-yi-d asgedrurrez s lehdur-is: Anda teddiḍ a “budenεi” ( muqel kan i theddurin-ines!), iḍelli ur d-baneḍ ara?!

-- Dayen, ttwaṭṭfγ. Sεiγ ccγel, Mačči d ayen ara ğğeγ!

-- D lxir kan?!

-- D yemma i d yi-iceyyεen.  Dagi skaddbeγ-as akken kan ad yettu tamsalt-nni n tlawin. Εad ma yesla s tedyant i yi-texdem Ḥayat ad iεekki fell-i alma yerwa. Atan yebda la yi-id-iḥekku, ma d nekk ttxayaleγ-d ayen nniḍen, axaṭer ssneγ-t, kra yella, kra irennu-t-id kan sγur-s:

« Yewweḍ γer Numidya, yufa akken i yebda wermud, yeqqim deg ukersi wis-3 yellan γef yimi n tewwurt. Γer Dda Qiqi Kullec d leḥsabat, yezga-d deg wemkan-nni axaṭer yeffer cwiṭ; yerra-d akk medden zdat-s, netta iẓerr-iten akk, nutni ur t-ẓerren ara. S waya  yiwen ur t-yeḥṣi ma yefka-d idrimen, ma yuγ ajernan, ma yečča xirla n lgaṭu… Winna akken i yeldin armud, yenna-d ahil n wegraw n wass-a. DdA Qiqi yefhem a d-yettunefk wawal i imeεraḍen di taggara unejmuε. Atan yecqarrew, yundi timeẓẓuγin-ines, iεuss am wuccen, yerra lwelha-s anda ara tmal teqrint, ma nenna-d: “Imaziγen d imagdayen, ttqadaren izerfan n tlawin”. Netta daγen a d-yini:” Imaziren d nutni i d imenza di ddunit merra i yesbedden tameṭṭut d tagellidt. Iban a d-yebder Dihya”.  Ma wiyaḍ nnan:” Imaziγen ur qudren ara tulawin, axaṭer ẓran d yir axemmem i  sεant”. Netta daγen a d-yini: Imaziren sεan lḥeqq imi ḥeqren tulawin, axaṭer ḥṣan tulawin d yir sekka ( Ma ur yessetḥa ara yezmer a d-yini: Axaṭer leεqel n tulawin ger imeṣṣḍen-nsent i yella!)”.  Dda Qiqi yemmekta-d areffiε-nni n cemma, a s-tiniḍ d tiggent i t-id- yeqqsen di ṭṭfer-is. Yeḥrurred yeḥrurred, yuγal yeffeγ. Di berra-nni γer yimi n tewwurt, yufa qqimen din  kra n yelmeẓyen, yessetḥa ad icumm zdat-sen. Yerra γer tama-nni n “ frun d mer”, icumm, yeqqim din i ubeḥri, yettu iman-is. Ahat lewhi n ssaεa d wezgen d wamek i d-yemmekta anejmuε-nni. Mi d-yuγal-d, yufa-d d nnuba imeεraḍen, yettunefk-asen wawal a d-inin ayen ttxemmimen. Akken i t-id-yeẓra weqcic-nni i iseddayen armud, iwehha γer γur-s, yenna: Tura d nnuba n wemγar-ihin n lbaraka. Atan wawal γer γur-k a baba amγar!

Dda Qiqi yesneḥneḥ tikkelt neγ snat, yebren cclaγem-is, yebda awal-is s lewhama:

-- Llah wemṣelli fell-ak a nnbi. ( Wa yerra-yas-d s leεyaḍ, wa s leεqel kan, wayeḍ ulac akk, axaṭer ḥṣan mačči di lğameε i llan) A tiyessetmatin, ay atmaten! Aql-aγ akk d arraw n yemma Ḥewwa. Yal win i iḥesben iman-is d belḥaret (izem), ilaq ad yeḥṣu d tasedda i t-id-yurwen. Dagi ihedder yeṭṭallay γer yiwet  tnebgit, ṣebḥan ay d-yexleq uxellaq, amzur awraγ, tiṭeṭṭucin tizerqaqin, terna lqedd d lufa! Akken i mlalent wallen-nsen, terqaqqes teqcict-nni ( temdel allen-is, teldi-tent-id, ur tεemmed ara, mačči d aγmaz i s-d-teγmez), Dda  Qiqi ṣemmrent wallen-is, dayen “ yeddibuṣuli”, yesbeε, qquren iγeṣmaren-is, yeggugem!  Akken i t-teẓra Nna Cabḥa (tinna akken yetturaren amezgun), terfed tiγratin ( teslallew), tenna i lγaci: Wwtet-as afus i wemγar n lbaraka! Bdan lγaci: Ṣerfeq, ṣerfeγ, ṣerfeq…

Dda Qiqi “teldi-yas”, tuγal-as d agraj, yezmer ukamyun “Hinu” ad yekcem war ugur! Yuγal s awal, yewwet-d s leqseḥ di lqanun n twacult amezwaru, ma d ajdid-agi yewwet fell-as nneḥ, yugad!

Imi  i yekfa awal yuγal s amkan-is yeqqim. Attan tewweḍ-d nnuba n lgaṭu d lgazuz. Mačči d tikkelt neγ d snat i yečča, tin ara d-iεeddin ini tini-yas: Ax lgazuz a baba amγar. Ax lgaṭu a baba amγar. Yečča yesnager, almi yeqqeẓṭel, tuf-d tεebbuṭ-is. Tikkelt taneggarut d Nna Cabḥa i s-d-yewwin ( ass-nni ur d-telsi ara lqecc i tettlusu di tannumi, tewwet-itt-id s “lebniqa”, lqecc-nni i ttlusunt tetlemsaniyin!) lmektub-is. Dda Qiqi iluεa yiwen ilemẓi, yella γer tama-s i yeqqim: I tagi tejweğ neγ werεad?

Nna Cabḥa ḥercent tmeẓẓuγin-ines, tesla-yas-d, iḥun-d Rebbi d tanecraḥt, tḥemmel ( tettḥibbi) ad tqeṣṣer, terra-yas: Werεad jwiğeγ . Εni tebγiḍ a yi-txeḍbeḍ i mmi-ik, neγ i yiman-ik a baba amγar?!  

Dda Qiqi  ( winna akken i yeqqaren: Xedmeγ aya d wa di tlawin) yessetḥa, teḍra yid-s am win i d-yerḍen di tejmeεt. Yessenser yeffeγ. Yuli di tsawent-nni n “ Munṭubun” ,  yuγ lḥal teqqezbel tεebbuṭ-is, teččur d nnefs si lgazuz-nni i yeswa; ur yuḥtam yebra-d i wewriḍ amzun d lmedfeε, ma ur tcerreg ara tserwalt-is, ahat tebzeg si sdeffir, dγa yezzi amgerḍ-is γer tama ukessar anda tella Numidya, yenna: D acu i d-ttruḍun akka fell-aγ, wiyi?!! Zuni mačči d netta i d-yerḍen! Akken i yewweḍ γer “uparking”-nni n la ru d Xmisti, yettwali deg lxir-nni n tlawin, d amalah n teqcicin i d-yeffeγen ass-nni! Yernu cebḥent akk, akken i t-yenna netta deg wawal-is: Taggara-agi yettuqqet zzin deg Wihran, mačči am zik d tiberzegzawin akk!” Lḥaṣun Dda Qiqi ffγent-d wallen-is, yemγel meskin, tin ara d-iεeddin ini yesseḍfer-as tamuγli γer deffir. Ta tewwet-itt-id s userwal “ilaṣtik”, ta tcudd-d iman-is di “ jip ( jupe) poṛtfay”, ta tḥezzem-d taqummict-is “di jip kiluṭ”; llant ula d tid  i d-yettcebbiḥen iman-nsent s lḥijab-nni n Surya… Kra  seg-sent bubbent-d sdeffir-sent, ahat ayen i wumi ur tezmir ara ad tbibb rrumurka n weṭraktur!  Dγa d ṣṣenf-agi i iḥemmel, yettḥibbi daγen titeftufin-nni ( ččiččiyat-nni) , tiyi yettḥibbi-tent kan i uqeṣṣer!  Iḍaε umexluq n Rebbi, yemxel, yesderwec-it zzin! Akken almi i iḥuss yers-d fell-as ufus, yewhem, terkeb-it lxelεa, yenwa d argaz n kra n yiwet seg tidak-nni i “yettedragi”!? Imi d-yezzi yufa-d d yiwen ilemẓi, weqbel ara t-ilaεi yezwar-it-id s awal: Εeğbent-ak tlawin!? Yettuqqet zzin a lḥağ!

Dda Qiqi di ccaw yugad, yebγa a s-yini: “A tent-yemsex Rebbi! Γef ddra-nsent i nectaq akka tiqqit n waman ( ad yettu akk  ayen i d-yenna di Numidya). D wa ay d lqum n bni εeryan!”  Yuγal ibeddel awal-is: Yal lğil s lweqt-is a mmi. Ma ur zhint ara tura, melmi ara zhunt?!  Kemmlen abrid-nsen, teddun ttqeṣṣiren almi i wwḍen γer wexjiḍ “ apasaj”-nni ideg llant ssinimat: “Aṭlas akk d Afrik” (winna akken i yessufuγen si ” ru d Xmisti” γer “ru d Labasti”, ibeqqa-t s lxir weqcic-nni, iruḥ. Akken i yedreg weqcic-nni, yeḥlelli-d wayeḍ, yenna-yas-d i Dda Qiqi:”Winna akken i yellan yid-k d amakur, yessenser-ak-d aporṭabl si lğib-ik ur d-tukiḍ d yiman-ik”. A ziγ wagi yella deffir-sen, yeẓra-d  kullec, ma mačči akken i kkaten taḍebbaltd netta d umakur-nni!? Aya yusa-d di ṣṣwab, wama ad yettεudd di Numidya i s-iruḥ upurṭabl-ines; a d-iger fell-aγ ayen ur nelli! ( dagi ilaq a d-ssfehmeγ aya: Arrac-nni i sin llan ttmeslayen-as-d s taεrabt) Dda Qiqi yengef, werraγ wudem-is, tγaḍ-it tlelluct-nni-ines, yernu d “Nukya”.  Di ccaw yebγa a d-yerr llum γef at Numidya, zuni d  nutni i d yir lğerra; yuγal ibeddel axemmem, mačči d at Numidya i t-iγaḍen, ur yebγi ara ad yesluγ i yiman-is tamda, amzun yufa lbenna deg tugniwin ( ttṣawir)-nni n tlawin i ineṭṭden deg wallaγ-is…

Yerkeb aṭruli, yezreb ad yaweḍ s axxam, terkem-d teccuyt-is seg wayen i iwala ass-a.Yeḥren, yettnadi ansa ara d-yessew aγyul-is?! Ala taεwint n Nna Ququ i  s-d-yegran. Yuγ lḥal yeḥṣa belli yell-is ( Ferruğa, tinna akken i s-iεeğben i yemma) ulac-itt deg wexxam, attan γur jida-s. Yesṭebṭeb, akken i s-d-teldi tawwurt Nna Ququ, yufa-tt d tazeggaγt am tḥemret ( meẓẓiyet xirla fell-as, tesεa 40 iseggasen kan di leεmer-is, yerna tusa-d si lḥemmam, teḥḥerqes), yemmeγ fell-as am yifis, yedmummeγ fell-as, tinna tdemmer-it-id, tenna-yas: Buh γef uqerruy-ik! D acu i k-yuγen akka ay argaz?! Nekk usiγ-d si lḥemmam akken ad qḍuγ lewqat-iw n tẓallit, yernu ma yebγa Rebbi seg uzekka ad uẓumeγ 6 wissan-nni i yi-yettalas; kečč aql-ik-id testufaḍ-d i tiyi, tuγal-ik-id temẓi!

Dda Qiqi yejjet ( sellaw) am yifer-nni n yifit ( tanneqlet) di taggara n lexrif, yekreh iman-is, yendem di tlalit-is. Yekcem γer texxamt n yiḍes, yessaγ tilibzyu, yernu ala “ la ẓiru” ( entv)-nni-nsen i yellan deg-s, yufa ttmeslyen-d γef “ ssaqiya lḥemra”, din kan sεeddan-d tuddna n lmeγreb; Dda Qiqi yerma-d am wezger: Xxah, xxah! Si terga zeggaγen γer tẓallit!  Slil imi-k d remḍan! »

 

Tamawt: Atah yezwel n yixef i d-iteddun: Ass d yir ddunit, iḍ d yir targit.

Agzul: Aṭlas ad yennuγni ilmend n  liḥala ideg  ttidirent tlawin s umata, timaziγin ladγa; ad igen s unezgum-nsent, ad yargu tusa-d γur-s Σelğiya i d-iceyyeε Sidi Valuntinu. Mi ara iruḥ γur-s a s-d-yini uneggaru-agi: D kečc ay d imsellek n talsa, ma ur tḥuddeḍ ara tulawin, a tent-yessenger Dda Qiqi!

A ziγ Dda Qiqi yuγal d awaγezniw s ṣṣifa n ssaylala ( berret, neγ ačeγyay), yebγa ad yessenger akk tulawin n ddunit. Aṭlas ad yuγal d aferṭeṭṭu ( taḥacḥact) ameqqran, ad yesserkeb akk tulawin γef weεrur-is, ad yafeg yes-sent di tegnewt… Amek ara yili umennuγ gar uferṭeṭṭu akk d ssaylala, neγ gar Dda Qiqi akk d Aṭlas? Wissen anwi ara yernun (iγelben) wayeḍ? Wissen ma ad temlil Σelğiya akk d Ḥayat ilmend n tegnit n lḥerṣ? Wissen ma ad yessiweḍ mmi-s n Wemsed akken a d-isellek akk tulawin n ddunit, neγ a d-negri akk d “ li maččist”?!...

Aya a t-naf deg wuṭṭunen i d-iteddun.   

atlasnatwemsed@yahoo.fr

 

Asabter yellan deffir wa | Asabter n zdat


Susem - Tinin-is...
Ḥemmu - Tinin-is...
"Ḥimyar" d mmi-s n takna n yemma-s n Aṭlas - Tinin-is...
Newara - Tinin-is...
Ameslub-nni! - Tinin-is...
Muḥend U Remḍan Abdenbi. - Tinin-is...
Amcum-nni n Wehran - Tinin-is...
Tanaṣlit - Tinin-is...
Ğamal Benεuf - Tinin-is...
Tanaṣlit - Tinin-is...
Muḥend U Remḍan - Tinin-is...
Mmi-s n Wemsed. - Tinin-is...
Tanaslit - Tinin-is...
Amejjay - Tinin-is...
Ḥemmu - Tinin-is...
Atlasnatwemsed - Tinin-is...
Amejjay - Tinin-is...

Copyright 2006 imyura.net