D acu i d addad amaruz?
- D isem (mačči d tanzeɣt, mačči d amyag) i yettbeddilen talɣa; s ubeddel umagrad neɣ n teɣri tamenzut (A>U. A> WE…) neɣ s uɣelluy-ines (“A”).
Addad ilelli: amaziɣ. Addad amaruz: umaziɣ. “ A>U”.
Addad ilelli: tamziɣt. Addad amaruz: tmaziɣt. “A> .
Addad ilelli: axxam. Addad amaruz: wexxam. “A>We”.
Addad ilelli: taxxamt. Addad amaruz: texxamt “A>e”.
…
Amek i yettbeddil?
Mi ara yili deffir:
-Wemyag: Yečča wuccen;
-Tenzeɣt: Deg wexxam;
- Wemḍan: Yiyet temɣart.
- Wemqim udmawan (wagi nerna-t-id kan, wamag d amyag i t-id-yessḍefren): Yuzen-it umazan.
Akk ismawen ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « u » ( d asuf neɣ d asget) a sen-nernu kan « w »( azgen aɣri neɣ azgen n teɣri « w »).
Imedyaten :
Uccen>wuccen. Uccanen>wuccanen. Ugel>wugel.Uglan>wuglan. Udi>wudi. Ungal>wungalen.Ungalen>wungalen. Ulmu>wulmu…
Yečča-t wuccen. Teḥreci n wuccanen. Yeɣli-yas-d wugel-nni. Ffɣen-d wuglan-nsent. Mellul wudi. Yelha wungal-is. Aṭas wungalen i yura. Ɣezzif wulmu. Llum yellan ɣef wuccen.. Teẓgi zedɣen wuccanen.
Tamawt:
Unti-nsen ur yettbeddi ara talɣa: Tarwa n tuccent; tarwa n tuccanin…
Addad ilelli: “tuccent”; addad amaruz: “tuccent”.
Akk ismawen ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « a » deg umalay asuf d wesget; a sen-nernu kan « w »( azgen aɣri neɣ azgen n teɣri « w »).
Imedyaten :
Adal (leḥcic n waman)>wadal; Adalen>wadalen; Addal (sport)>waddal; Addalen>waddalen; Azal*(ssuma/Lqima, mačči akud)>wazal. Azalen>wazalen; Allal>wallal; Allalen>wallalen; Ammas>wammas; Ammasen>wammasen; Affar>waffar; Affaren> waffaren; Arraz>warraz; Arrazen>warrazen; Addad>waddad; Addaden>waddaden; Akli>wakli; Aklan>waklan…
Tamda yuli-tt wadal. S wazal-is. S wallalen-is. Yeẓwer deg waddal. Yettleɣwi wammas-ines si ccḍeḥ. Yessa-tt waffar. Acḥal warrazen i s-d-yeḍren? – Yiwen warraz kan. Ur igerrez waddad ideg yella. Amek llan waddaden-nsen? Yemlal d wakli. Ɣur-neɣ ur ttilin waklan…
Tamawt: Akk ismawen n wesget i ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « a » a sen-nernu kan « w »( azgen aɣri neɣ azgen n teɣri « w »).
Imedyaten :
Allen>wallen; Aman>waman… “cedhaɣ tukksa n lexrif d waman isemmaḍen”. “Kecmeɣ di lḥebs n wallen-im”.
* Ur yessefk ara ad nezdi ger wazal (lqima) d uzal (n wakud) deg wasuf neɣ deg wesget-nsen acku mačči yiwen-is deg waddad amaruz:
1) “Azal-is meqqer> meqqer wazal-is. Azalen-nsen meqqrit> meqqrit wazalen-nsen”.
2) „Azal qerriḥ>qerriḥ uzal (akli uzal)>Izilan qerriḥit>qerriḥit izilan.
Dda Lmulud At Mɛemmer meqqer wazal-is. D bab n wazalen.
Deg uzal qayli. Deg izilan d ideflawen.
Akk ismawen ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « a » deg umalay asuf ; ma teḍfer-it-id yiwet tergalt kan, “ a“ –nni ad yuɣal d “ u“ (“ a“ >“u“ ) deg waddad amaruz.
Imedyaten :
Addad ilelli> “a“; addad amaruz>“u“)
Amaziɣ> umaziɣ; mmi-s umaziɣ.
Amergu>umergu; yerqem umergu-nni.
Amezruy>umezru; isem-is yura deg umezruy.
Amadaɣ>umadaɣ; yerɣa umadaɣ.
Tamawt:
Asget-nsen yettɣimi akken ur yettbeddil ara talɣa “I”>”I”:
Imaziɣen, imerga, imezruyen, imudaɣ.
Addad ilelli : “imerga”; addad amaruz: “lferg imerga”.
Unti-nsen yettili-d s uɣelluy n teɣri “I”:
Addad ilelli: “tamaziɣt”, addad amaruz: “tira n tmaziɣt”.
Akk ismawen ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « a » deg umalay asuf ; ma ḍefrent-t-id snat tergalin, “ a“ –nni ad yuɣal d “ we“ (“ a“ >“we“ ) deg waddad amaruz.
Imedyaten :
Amɣar>wemɣar; yiwen wemɣar.
Axxam>wexxam; wessiɛ wexxam.
Argaz>wergaz; yeḥrec weragz.
Adlis>wedlis; meqqer wedlis-nni.
Awren*>wewren; yenɣed wewren.
Tamawt:
Asget-nsen, „i“-nni yettuɣal akka“ye“:
Imɣaren>yemɣaren; ixxamen>yexxamen; irgazen>yergazen; idlisen>yedlisen…
Unti-nsen, yettili-d akka:
Taxxamt>texxamt; tamɣart>temɣart… tixxamin>texxamin; timɣarin>temɣarin
* asget n wewren yettuɣal seg waggay-nniḍen, acku yettuɣal s yiwet tergalt kan deffir umagrad: iwernan>iwernan.
Akk ismawen ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « i » deg umalay asuf ; ma teḍfer-it-id yiwet tergalt kan; “ i“ –nni a sen-nernu kan « y »( azgen aɣri neɣ azgen n teɣri « y »).
Imedyaten :
Izi> yizi; itezzi am yizi.
Iɣil>yiɣil; d bab n yiɣil.
Iri>yiri; s yiri-s kan.
Iɣi>yiɣi; udi yettwakkas-d seg yiɣi.
Ilef>yilef; yedderɣel am yilef.
Tamawt:
Asget-nsen yettili-d akka:
Izan> yizan “zzin-as yizan”.
Ma d unti-nsen yettili-d akka “i>i”, amedya:
Tileft>tileft “tejhed am tileft”.
Akk ismawen ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « i » deg umalay asuf ; ma ḍefrent-t-id snat tergalin « i » ad yuɣal d “ ye“ (“ a“ >“ye“ ) deg waddad amaruz.
Imedyaten :
Itbir>yetbir; d urqim am yetbir.
Itri>yetri; ireqq am yetri.
Ibki>yebki; yettǧellib am yebki.
Igmir>yegmir; isax yegmir.
Irẓi>yerẓi; yejuǧǧeg yerẓi s izemran-is.
Tamawt:
Ula d asget-nsen kif kif-iten:
Itbiren> yetbiren “sin yetbiren”.
Ma d unti-nsen yettili-d akka “i>ye”, amedya:
Titbirin>tetbirin “cebḥent tetbirin”.
TASUREFT:
Ismawen ibeddun s umagrad neɣ s teɣri « i » deg umalay asuf ; ma myugdant tergalin akk d teɣra, ladɣa ma llant ugar n kraḍet teɣra « i » ad yeqqim akken d
“ i“ (“ i“ >“i“ ) deg waddad amaruz.
Ilili>ilili; rẓag ilili.
Inisi>inisi; d bu usennan inisi-nni.
Ikerri>ikerri; Ɣur-s acciwen ikerri
Iniɣem>ineɣ; Iḥumm iniɣem.
Inijel>inijel; yeṭṭef-it inijel.
Tamawt: I wakken a d-neṭṭef amaruz-nsen wigi, ur aɣ-iɛerreq ara, ad nesseqdec tanzeɣt “ddaw” (ɣas deg iqerray-nneɣ kan):
Ddaw inijel (d awezɣi neqqar: ddaw yinijel!).
Tamawt:
Ula d asget-nsen kif kif-iten:
Imaziɣen> imaziɣen “tafsut imaziɣen.
Ma d unti-nsen yettili s uɣelluy n “i”, amedya: Timaziɣin>tmaziɣin.
Asmekti:
1) Ismawen ibeddun s “u” deg umalay, a sen-nernu kan “wa” deg wasuf d wesget-nsen: Udi>wudi; uglan>wuglan…
Unti-nsen: tuglacin>tuglacin; tungalt>tungalin…
2) Ismawen ibeddun s “a” deg umalay asuf d wesget, a sen-nernu kan “w” : addad>waddad; addaden>waddaden…
Unti-nsen: taklit>taklit; taklatin>taklatin…
Walit dagi daɣen asget n wigi: Arrac>warrac; aman>waman; allen>wallen
3) Ismawen imalayen ibeddun s “a” deffir-s yiwet tergalt “a>u”:
Amaziɣ>umaziɣ. Asget-nsen (“i” –nsen) yettɣimi akken:
Imaziɣen>imaziɣen..
Unti-nsen yettli-d s uɣelluy n teɣri: Tamaziɣt>tmaziɣt; tamergut>tmergut.Timaziɣin>tmaziɣin; timerga>tmerga.
4) Ismawen imalayen ibeddun s “a” deffir-s snat tergalin “a>we”:
Amrabeḍ>wemrabeḍ; afrux>wefrux…
Asget-nsen “i>”ye”: Imrabḍen>yemrabḍen; ifrax>yefrax…
Unti-nsen, yettili-d akka : Tamrabeṭ>temrabeṭ; tafruxt>tefruxt…
5) Ismawen ibeddun s tergalin, wigi ttɣimin akken ur ttbeddilen ara, acku d tiɣra i yettbeddilen mačči d tirgalin:
Seksu>seksu; cilmum>cilmum; ččina>ččina; medden>medden; Seɛdiya>Seɛdiya….
Tamawt:
Wid iran ad arun tamaziɣt s yiwet talɣa, ulac deg-s tisuraf am tutlayin akk nniḍen, ahat ad afen da tisuraf i wumi ur zmiren a tent-kksen:
Imi amaziɣ>umaziɣ; axxam>uxxam; ungal>ungal…
Acuɣer ttarun ihi: Arrac>warrac? Tamziɣt>tmaziɣt? Taxxamt>texxamt?.. acimi ur ten-ttarun ara akk s yiwet talɣa?!
I wigi amek ara sen-neg ihi?Acimi ur beddlen ara talɣa, ttwaɛqalen kan deg weḍris : tala>tala; taddart>taddart; tuddar>tuddar…
Yelha dɣa ma nessegra-d kra n tefyir umedyaz Ḥmed Leḥlu:
“Wigi d isefra (dagi d iwellihen)
Mačči d timsirin
Neɣ d lewṣayat
Yezmer ahat d tuffɣa n leɛqel
Maca, mačči d tuffɣa i webrid”
Ṭaglal
|