Ayen akken illan kra issegwassen aya d annar n ṭṭrad d llaẓ, yufrar-ed assa d tamurt. D tis 54 di Tfarka. Ugar n 50 issegwassen d temnaḍt n Ssudan Anẓul d amarẓi d umennuγ γef tlisa-s d izerfan imezdaγ-is. Ugar n sin imelyan d ixef i iγlin akken tlul-ed tegduda n Ssudan Anẓul. Tga tameγra uzarug-is sdat iqemqumen ifarkiwen u gar-asen Umar Hasan Al-Bacir, ittwacuken γef imenγiyen n ṭṭrad di teγdemt tagraγlant.
Kra n win d-ifka ubrid d win d-yussan ad ihenni i imḍebren n tmurt immeslay-ed s lferḥ d ucmumeḥ. Imezdaγ n Ssudan Anẓul fγen-d d igwelfan ar tzenqatin n Juba ad ferḥen s tmurt nsen tamaynutt. Diγen-netta izga wawal n “tlelli” deg imawen. Maca ṭaqa seg-sen smektan-d diγen wid isen ittilin i iγlin γef uzarug n tmurt. Wa ewwi-d mmi-s deg awal, wa d yelli-s. Wa d baba-s, wayeḍ d yemma-s. Maca xas akken, ass n 9 di Yulyu, d ass n tumart. “Ttejja-w akw tefrawes” id-inna George Garang, yiwen uselmad n teglizit di Juba. Netta nγan-as baba-s d 11 n watmaten-is. Tamurt n Ssudan Anẓul tella ddaw udar n Ssudan agafa, sseddan Waâraben.
Ar tafrara ihi n wass n 9 di yulyu mgagin medden ar ufrag n uxxam udabu anda d-γran imeḍbren n udabu awal n uzarug. Isardasen, illan d imeγnasen irefden abeckiḍ iḍelli, bedden ḥezmmen as tenniḍ d irinen. Syin jbant-ted kra n tkweryas tibarkanin ittreqriqen deg iṭij. Ateniyi d inebgawen n tmeγra: Mugabe aselway n Zimbabwi, Jakub Zuma aselway n Tferka Unaẓul, Meles Zenawi n Ityupya, Teyuduro Obiang n Ginya aqerruy n tdukla taferkiwt, Mwai Kibali aselway n Kinya, akw d Yoweri Museγeni aselway n uganda d wiyaḍ akw...
Maca, ad twehmed, illa-d mass El Bacir gar asen, netta iwten igenni s arkel deg akken ismenteg i times n ṭṭrad yurzen Ssudan Anẓul ar tmurt n Ssudan, akken ur d-ittas wass am assa, ar tagara d netta I wumi ewwten afus medden aṭas mi d-zri tkarrust-is.
“Afus agi macci d win n lferḥ” id-inna Daniel Atem, d-icebḥen s ukustim d tekraγaḍt. Idda deg awal “Mi ara tettmeslayeḍ i ucengu-k ur as teqqareḍ ara dirik”. Irna-d i yiwen uneγmas n NYT t-isteqsayen: “maca kecc tezriḍ dacu i illan deg ul-ik.”
Deg issegwassen n 1950 yagi, xas akken Ssudan ur tezwi ara γef uzagur-is amaḥras aglizi, Ssudan Anẓul ibda issutur izerfan-is . Imiren yagi tilisa gar Isudaniyen ugafa rnan Waâraben inselmen d wid n unẓul imasiḥiyen bdant meqqint. Ula d tasartit iga dinna umaḥras aglizi tettiki di tnekra n Isudaniyen n unẓul.
Deg issegwassen n 60 ibeâzeq usuter alwayan ar ṭṭrad. Yuγal wuffal d uzzal. Isudaniyen n unẓul ukin imiren d akken ulac tundicin d tikci di tudart. Win ibγan kra isseγres-it-id. Maca adabu asudani iwala timsal akken nniḍen imi gar wallen-is ur tufiḍ ayγer ara ibru i wayen iqqen, i wayen illan γur-es netta am ayla-s. Dγa γlin fella-sen bumbardin-ten u snegren tudar, rran arrac d teqcicin d aklan. Ḍelqen daγen i isardasen aâraben ad srewten. Syinna id-lemden, id-ewwin tirmitin isen irran imenγi d usenger d ayen fessusen maḍi. Diγen-netta imezdaγ n Darfur selken ayen ur ccin gar ifassen n ungifen-a tinegggura-yagi. Yak ula d mass El Bacir, a war-as-tawweḍ, ara ttnadin fell-as di teγdemt tagraγlant imi d netta i d imeḍber nsen isen ifkan lwi.
Adabu asudani ismerki Isudaniyen n unẓul. Iẓẓa gar asen ẓẓur d ddel almi bḍan ula d nutni s timad nsen. Uγalen almi ttemyefkan gar asen imi Isudaniyen n unẓul macci yiwen uẓar nsen xas akken assa bedden s yiwen wudem.
Di 1991, d amedya, iḍra-d ugejdur imi qqaren agejdur n Bor. Imiren isentan iqwerray n llufanat γef tgustin n zzerb deg ibardan. D ayen ur iqebbel leâqel.
Maca akken ibγu illa-d iḍelli, assa zdat iqumqumen n Tfarka, James Wani Igga issuder asenjaq n Ssudan akken ad issali asenjjaq n Ssudan Anẓul u ssuγen medden s yiwet taγwect “Mabrook Janoob Sudan!”. Mass Salγa Kiir, γef uqerruy-is accapun n ikubuyen n Marikan is ifka uselway-nzik n Marikan Georges W. Bush, istenya tamedawt taâḍilt. Syin bdan inan.
Ass-mi yuli W. Bush d aselway n Marikan isars-d ar gar wallen-is taluft n Ssudan d umerẓi izzan Isudaniyen n unẓul. Iṭṭef afus macci d kra i wid irefden abeckiḍ mgal Umar El Bacir d wid diγen iddan deg ubrid n tsartit. Akka ikecmen kra imḍebren nun ẓul ar udabu n El Bacir. S udegger d nneqma n Marikan iqqimen ar tmurt, ar yiri n lkanun, Isudaniyen ugafa d wid n unẓul akken ad mmyuzamen u myuddamen.
Tameddit, yiwet n temsalt kan i wumi d-iqqim wazal: 56 issegwassen umennuγ d ugrireb, ssufγen tirga ar tidett. Assa Ssudan Anẓul d tamurt tilellit. D tamurt tazarugt. D tamurt tis 54. Tis 54 di tfarka. Ar wass n 9 di γect 2011, agur di ticett-is. Am arezg nsen.
M.A.U