 | | |  |
 |  |  | |
|
|
|
Addad n Tmurt n Leqbayel di Tamrawt Iseggasen YezrinAddad n Tmurt n Leqbayel di Tamrawt Iseggasen Yezrin
Racid At Ali Uqasi
Tazwart Azarug i d-newwi seg Franṣiyen di 1962, yuγal-aγ d qeḍran. Imi yal adabu i d-yusan yeggul i wakken tamurt n Leqbayel urjin ad taf talwit, u ad terfed s uqerru-is. Awi-tt si Ben bella ar Butefliqa, tekeḍ-d si Bumedyen d Benjdid. Ggullen fell-as alama dayen ur zmiren ara. Anecta yella-d s lmεiwna n kra isertiyen iqbayliyen n udabu, ar war yeqbel fell-asen yillu, i yefkan afus i wanect-a. Fiḥel ma mmeslayeγ-d af wayen yeḍran si 1962, imi deg umagrad-aki, ad yilli umeslay af temsalin n tγellist (Laman) d tawernatt (Tarenbatt, ne Lanarci s Tefranṣist) i d-yellan di tmurt n Leqbayel di temrawt-aki i iεedan, si 1999 ar tura.
Anecta ahat tfehmem-t, seg useggas id as-fkan wid-nni i ixedmen iselwayen, tisura udabu i waki yellan akka tura, i yerran iman-is d ameqqran imeqqranen, d amecṭuḥ s ddaw Rrebi, aken i s-yenna umedyaz.
Ur ilaq ara a nili neγra deg iγerbazen neγ tizdawiyin timeqqranin, i wakken a nefhem belli aselway-aki n tura, ger wid iεeddan send-is, yella d win i yettuceḥnen, i keṛhen nezzeh Leqbayel. Mačči kan Leqbayel, ayen yakk yellan yecbeḥ d atrar ikesn-it, yella d acengu ines. Anect-a iban, heḍren-d fell-as kra iγmisen iγelnawen wala agraγlanen, d kra isertiyen, d imusnawen n tsertit, d yergazen d tlawin iqeddcen di yal amusu n tmetti, neγ adelsan. Aselway-aki n tigduda n banan akken qqaren, d unagraw ines, d iserdasen i yellan deffir-is, i wakken ad rẓen tamurt n Leqbayel akken yettwalem lḥal, bdan-tt-id s tmenγiwt n ugar n 120 n imeγrasen n tefsut taberkant 2001, i syin uraren af temsalin n tγellist d twernatt, i wakken ur tettili ara bxir tmurt n Aban Remḍan. Imi akken neẓra ma ulac taγellist, u tella twernatt di yal tametti, urjin ad tilli taneflit deg-s. D anect-a i izemren ad yenγen asirem i imezdaγ n tmurt nneγ, a ten-yesrewlen ar tmura i irebḥen, ladγa wid i ijebbden leqlam, wid yeγran.
Ayen a wen-d-ḥkuγ deg umagrad-aki, d ayen umi ḥeḍreγ, i walant walen-iw deg iseggasen-aki ineggura seg mi i ttruḥuγ ar tmurt. Bγiγ a t-id-aruγ s Teqbaylit i wakken ur ntettu ara ayen d-yeḍran di temrawt i iεeddan di tmurt nneγ, sleqwγe-ten-id d tunqiḍin af wayen yakk i d-ẓriγ. Atnan ihi γur-wen.

1 Srewlen-d yakk irebraben ar tmurt n Leqbayel Gret tamawt seg useggas n 1999 d asawen, irebraben yakk yellan di tmurt n Lezzayer (Mdiya, Jijel, Deg idurar n usamar d umalu n Lezzayer), srewlenten-id akk ar tmurt n Leqbayel, i wakken ad sersen tugdi deg ulawen n Iqbayliyen d Teqbayliyin. I wanect-a ad nefhem ayen deg iseggasen-aki ineggura, ṭaqa n Lbumbat i d-yellan, zgant-id di tmurt n Leqbayel, ladγa di Tizi Wezzu, Bumerdas, neγ di Tubbirett. Ula d cwiṭ n imssirwen agraγlanen i yellan di tmurt, bγan a ten-id-ḍerqen s-yin, am tkubanit n Kanada SNC-LAVALIN umi nγan 12 ixeddamen-is di Γucṭ 24, 2008 deg ubaraj Kudyat Userdun di tama n Tubirett.
Ilmend n Lemṣalḥa taγelnawt, i d-sersen seld tifrarin n Cṭember 29, 2005, fkan i irebraben, i yenγan d acḥal d yiwen iseggasen yezrin, izerfan n yal amdan ur nexdim acemma di tmeddurt-is. Ulac tamurt anda i d-yeḍra wanect-a. Ayen yugaren aya, fkan-asen ula d tinezduγin, d tiḥuna, d wayen nniḍen. I yettuγaḍen daγen, qqaren-d azal meqqren nsen llan di tmurt n Leqbayel. Leḥḥun akken i sen-yehwa, u tikwal xeddmen ṛṛay-nsen, u ttegen isuḍaf-nsen ger weγref.
Gret tamawt iseggasen-aki ineggura, ṭuqten aṭas di Tizi-Wezzu, Bgayet akk d Tubirett wid i icuban ar Liṭaliban n tmurt n Afγanistan. Ula ar tudrin wḍen-d, u ttawin-d tiktiwin-nsen yettwassnen, icuban ar tid n imussa n tsertit inselmen, ur nettwali ara deg iseggasen i yezrin. Kra imusnayen n tmetti d tsertit, qqaren anect-a yella-d s tmumit (lebγi) tasertit n wid yellan akka tura deg udabu, i wakken ad εeṛṛben Leqbayel s wudden n tneslemt, i waken ur bbwiḍen ara ar yiswi-nsen s wudem n tasnakta ibaεtiyen iseggasen n 60/70/80. 
Daγen akken qaren s tefranṣist "Niveler par le bas", bγan ad uγalen Leqbayel am izzayriyen nniḍen, ad ttun iẓuran-nsen, ad mallen ar tiεuṛṛebt s webrid n tneslemt n tmura usamar alemas, tin i yemgaraden af tin i ssnen lejdud nneγ, d acḥal d leqrun-aya (Tineslemt n Imazγien i yemgaraden af tiyaḍ nniḍen). 2 Asali n Lejwama irennu ugar Imuras iqbayliyen i izedγen di tmura umalu (Urub, Marikan, atg.), ma a d-uγalen si tmurt, qqaren d lewhayem acḥal n lejwama i yettalin di tmurt n Leqbayel. Γas akken Tizi-Wezzu, Bgayet, d Tubirett di kraḍ yid-sent sεant ugar n wezgen n Lejwama yellan di Lezzayer akk (azal n 15000 af leḥsab n tneγlaft n temsalin n ddin).
Adabu yefka afus, akk d wedrim, i wanect-a. Cfiγ sin iseggasen aya (Γucṭ 2006), ilmend usmekti n Wegraw n Sumam akk d yiwet n tejmilt i yerran imezdaγ n taddart Ibelkisen, di tama Ifeṛḥunen, umeγras Amar At Cix (50 iseggasen n tmettant-is), aneγlaf amezwaru iεedan, yerza ar taddart-aki. Imezdaγ-is furṣen tagnitt, nnan-as ilaq adabu a sen-yebnu Sbiṭar i wakken ma yuḍen yiwen ur yettruḥu ara alama d Micli. Acu a sen-d-yerr: "addad n Lezzayer ur yesεi ara tiγusar (adrim, lbudji) i wanect-a". Lamaεna kra n wagguren send, adabu yefka tajellabt tiγusart i ubennu n 6 lejwama di Tizi Wezzu, akk d yiwen n wamas uselmed n tineslemt di tγiwant n Weqbu, di Bgayet, Zzun d tajmilt i Mulud Qasem n At Belqasem, i wayen i yefka i tiεuṛṛebt d tneslemt di Lezzayer. D acu-t unamek-is? Anwa yezwaren d Sbiṭarat neγ d Lejwama?. Meyyzet, walit!
Di taddart inu, yella yiwen n Ljama si zik, urjin yeččuṛ. Iseggasen ineggura, yella yiwen umusu aserti n tneslemt d-unṣib (Fiḥel ma nniγ-d isem-is), yettarra iman-is a ijemma asurdi i wakken ad yebnu ljama wis sin af kra n Kilomitrat kan s wadda umezwaru. Deg unebdu 2006, ulama sfehmeγ i win yellan s deffir usenfar-aki (d win i ssneγ), belli Leqbayel ḥwağen ayen nniḍen, imi yakan ṭuqten Lejwama di Tizi Wezzu, lamaεna am win i iheddṛen i lḥiḍ. Aseggas nniḍen, anebdu 2007, ufiγ-t tura qrib ad yekfu, ad ibarek yillu akken qqaren.
D lewhayem amek, yernu melmi kan i bdan i jemman asurdi. Imi ẓriγ aγref aqbayli tura ur yettak ara adrim i lejwama, axaṭer yezra belli d tisdawiyin, d sbiṭarat, tisnawiyin, d ixxamen ilmeẓyen, d iγerbazen, atg. i tγus tmurt n Leqbayel, γas akken ulac amek amdan yezmer ad idaddet (iḥeqeq), mebla ccek adabu yella s deffir n wanect-a. Am wakken yella s deffir n waṭas usali n Lejwama nniḍen di tudrin n tmurt n Leqbayel, iseggasen-agi ineggura. 
A wen d-rnuγ yiwet. Yibbwass, dima deg unebdu n 2006, ṭfeγ-d aṭaksi ufurgu si tγiwant n Meqla ar Tizi-Wezzu. Greγ tamawt s ufella n sqef ufurgu-nni, yaaleq yiwen usenjaq meqqren, yecbeḥ nezzeh, yura fell-as tiṣurtin n Leqran, s tira am ureγ (n dheb). Win yettnaharen afergu, steqsaγ-t, ma yettẓala. Yenna-k "Ala".
Nniγ-as "Ma itess cṛab?" Yenna-k "Ih". Nniγ-as: "Ayen ihi tεelqeḍ senjaq-aki n Leqran s ufella ufurgu inek?
D annerzi wanect-a, neγ ala?. Yerra-yi-d: "Mačči d nek. D yiwen učamar i d-ikecmen s afurgu. Yenna-yi: Axx aaleq asenjaq-aki, ad ak-fkeγ 2000DA". Seld nniγ-as, s uqeṣṣer mebla ma yeẓra d aqeṣṣer, acu i twalaḍ azekka ad ak-d-awiγ yiwen usenjaq d ameqqran deg-s tugna n Maṭub Lwennas, ad talqeḍ di sqef deg wemkan n wa. Yenna-k : "Awah! ifat ahdeγ bu-čamar-nni, yesgal-iyi-d, ur t-ttekkseγ". S usḥissef ad iniγ akka i llan kra n Leqbayel n tura, ur ẓran acu i bγan. Menwala a ten-yenheṛ s anda yebγa.
Qqimen-d kra iseqsiyen. Anwa i yellan s deffir bu-čamar-aki? Ansi i sen-d-kkan iṣurdiyen? ahat tumnem adabu ur yefka afus, ur yetteka yara deg uγawas-aki (Leblan s Tefranṣist), i wakken a d-banen yeqbayliyen d Imselmen iḥeqqaniyen? Ladγa mi tella tura fell-asen tugdi n tmasiḥit i yettnarnin ugar di tmurt n Leqbayel taggara-aki.
Ahat tegrem tamawt ifurguten n tmurt acḥal i zewwqen s tṣurtin n Leqran? Anwa i yellan s deffir wanect-a, ladγa ma neẓra Leqbayel d ilayikiyen s umata? Yeqqim-d usteqsi akken i s-yenna Maṭub Lwennas, ad fell-as yerḥem.
3 Ijadarmiyen, Imsulta, Lecyax n Lejwama, Iselwayen n Dayrat,
Lwaliyat mačči d Leqbayel. Ayen yakk i yi-ceγben daγen iseggasen ineggura mi ttruḥuγ ar tmurt i yi-d-yefkan talalit, ma ttwaliγ di yal taγiwant, neγ taddart, ijadarmiyen, d imsulta i d yettcegiε udabu ulac win i iheddṛen s Teqbaylit deg-sen.
S nnig w-aya, tura m a k-yeṭṭef umsaltu s tkarust-ik, ad ak-d-yehḍer s taεrabt taqurant (n uγerbaz, mačči am zik s taεrabt n Lezzayer). Dayen umi ḥeḍreγ s timad-iw, armi i s-nniγ, i yiwen umsaltu n Tlemsan; a gma heḍr-iyi-d s teqbaylit, ur fehmeγ acemma ayen akka i d-tennid. . Aqli-k di tmurt n Leqbayel i telliḍ. Fiḥel ma kemmleγ-awen-d ayen yeḍran seld, γezzifet teḥkayt.
Ayen i bγiγ a d-iniγ, ayen akka adabu ur d yettceggiε ara ijadarmiyen d imsulta Iqbayliyen, ladγa imi "Lcumaj" yeqwa ar yilmeẓyen Iqbayliyen. Tfehmem belli mačči d anect-a i yecqan adabu, imi d tiεuṛṛebt n weγref aqbayli i d iswi ines. Ayen i d-nniγ akka, yella ula af iselwayen n Dayrat d Lwaliyat i yellan di tmurt n Leqbayel. Ula yiwen deg-sen ur i yettmeslay s Teqbaylit. Dayen walaγ s walen-iw akk d uselway n Dayra Iwaḍiyen tafsut-aki iεeddan, imi wwiγ-d yid-s ameslay af wanect-a. Nniγ-as imi ur theddreḍ ara s Teqbaylit, 
Udem 4: Ijadarmiyen, d wid icedden ar waddad n Lezzayer, heddren i leqbayel s tutlayt ur fehhmen ara. D acu
i d iswi nsen? ayen akka ur d ttceggiεen ara Aqbayli deg wemkan-ik. Neγ ayen kečč ur tettaraḍeḍ ara ad tlemdeḍ taqbaylit, d acḥal iseggasen aya i telliḍ deg iWaḍiyen. I wakken ad yeshil fell-ak umeslay akk d imezdaγ ines. Lukan azekka a k-terr tmara ad tṛuḥeḍ ar tmurt n Legliz, ad tlemdeḍ tutlayt Taglizit, neγ ala? Mebla ma nniγ-awen-d d acu-tt tamrarut ines s teεṛabt n Lezzayer : Nekk laṣel-iw d acawi, atg.
Tura awal af wayen yaanan Lecyax n Lejwama. Ruḥeγ ar yiwet n Ljanaza di yiwet n taddart i d-yezgan deg wedrar di tama n At buwaddu. Ayen iyi-swehmen Ccix-nni n Ljama nsen, i d-yerran taẓalit n Ljanaza, ifuṛes tagnitt yexdem-d yiwet n temsirt n ddin s taεrabt (γas aken mačči d tagnitt). Tamsirt-nni tesmekta-yi-d lecyax-nni ukabar n FIS iseggasen 80/90. Mi sseqsaγ imezdaγ n taddart, acu-t wa? Nnan-d d adabu i t-id-iceggεen ar taddart-aki, kraḍ iseggasen aya. Da wehmeγ kan, nniγ-as i Ccix-nni n Ljama, zdat imezdaγ mara, u yernu tamerḥumt mazal ur tenṭil ara (yernu xedmeγ s lebγi-w, amar ad fehmen kra imezdaγ i d yusan s waṭas, ula si tudrin nniḍen i iqerben): "Amek akka 3 iseggasen aya ur tessineḍ ara Taqbaylit, yernu tesselmadeḍ tineslemt i weγref ur nheddeṛ tutlayt n Lquric". D acu a yi-d-yerr s tutlayt taεrabt n Lezzayer: "Berka ma ddir f siyasa, Aḥṭarim al maqabir". Rriγ-as s taεrabt taqurant: "D kečč i ixeddmen tasartit dagi di tmurt n Leqbayel. Alεajaba amek akka ur tettmeslayeḍ ara Taqbaylit, 3 iseggasen aya. Lukan a k cegεen yiwen useggas ar tmurt n Cinwa, ad-tuγaleḍ ad temesslayeḍ tutlayt nnsen. Ahat ula d nnbi Muḥamed, ur iqebbel anect-a". Da, nefka yiwen n ttiεad ma a tenṭel tmerḥumt, i wakken ad nkemmel askasi. Ur d-yelli ara wanect-a, imi d-yuγal. Lamaana yella-d uskasi akk d imezdaγ n taddart-nni, anda sfehmeγ-d ilaq ad ẓren anwa ad yettṛuḥun, γur-sen. Mačči mi walan kan Aεrab, d Nnbi Muḥamed i walan. D anect-a yeiğğan lejdud-nneγ ttwakelxen armi i d-nufa Tamazγa-nsen qrib ad tuγal d taεrabt mačči am tmura d leğnas nniḍen i tḥuza tneslemt, am Ṭurk, Iṛan, Bakistan, atg. 4 Iγerbazen d Tiliẓri d allalen i iğehden i tiεuṛṛebt tarurdant
 Udem 5: Tiliẓri n Lezzayer, trennu di tiεuṛṛebt, tessenqas deg uẓar n tjaddit
Di tgezmi-nni yezrin, wwiγ-d ameslay amek i tleḥḥu tutlayt taεrabt di tmetti n Leqbayel, iγaḍ-iyi lḥal imi d tutlayt nneγ i tt-yuγen di ryac. Ad teẓrem amek adabu yekkat s wayen umi yezmer i wakken ad tuγal tmurt n Leqbayel d taεrabt di tmecwart, am temnaḍin nniḍen n Lezzayer. Ar ijadarmiyen, imsulta, lecyax n lejwama, iselwayen n Dayrat, d Lwaliyat, rnu iγerbazen, d tilizri i irennun di ccan n tiεuṛṛebt.
Iγerbazen n waddad n Lezzayer, gran-d s yiwet n tsuta tamaynut Iqbayliyen ur nessin ad γren ula s yiwet n tutlayt mexlaf taεrabt. Leḥḥuγ deg iberdan n Tizi Wezzu d Bgayet, akk d waṭas n tuddrin, ufiγ yakk ilmeẓyen n s ddaw 30 iseggasen qqaren yakk iγmisen n Taεrabt, am Ecuruq, Lxabar, Heddaf, Muntaxib, atg..
Mi ten-sseqsaγ ayen ur qqaren ara iγmisen wiyaḍ n Tefranṣist, wala n Teqbaylit (a d smektiγ kan yiwet n talit yea weγmis Iẓuran i d-yettefγen s Teqbaylit). Tararit nsen: Ur nessin ara a-nγer ḥaca s tutlayt Taεrabt i nelmed deg uγerbaz. S wesḥisef akka i yella lḥal. Ulac aγref deg umaḍal, i lemmden tutlayt nniḍen, ur nelli d tin ines, am weγref aqbayli, neγ amaziγ s umata. Aneggaru d aγref Akurdi, deg umedya atan d tutlayt takurdit i lemmden deg iγerbazen n tama Ikurdiyen di Σiraq.
Tura awal af tiliẓri. Ulac Aqbayli i yesεan tafrit, ma ar iwali tiliẓri n Lezzayer, ur tittaqraḥ ara wul-is. Da di temrawt-aki iεeddan, izad win izaden. Tannegarut d attmeṣxer af Leqbayel di yiwet n tesgilt i d-yettεeddin deg waggur-aki n Remḍan. Yella-d fell-as wawal deg kra ismal n Internet. Ula d kra imussa n tsertit d yedles hedrent fell-as. Dima deg waggur-aki n Remḍan, d aselway n Tiliẓri s timad-is i isselḥayen yiwet n temzizelt s wallalen meqqren. Timzizelt-aki mačči ayen yaanan Tusna, Adles, ger Iγerbazen, ger Tizdawiyin. Γret mliḥ, u ldit-d allen nwen mliḥ : d tamzizelt i wid i yessnen amek ad γren Leqran s ṣut ḥlawen, ayen umi qqaren Ttajwid. Tasgilt isem-is Fursan Elquran. Teẓram fkan-d yiwen n Lkar (Lbus) meqqer, yarnu d win icebḥen nezzeh, u zewwqen-t yakk d Leqran, i lmend n wanect-a. Ileḥḥu si temnaṭ ar tayeḍ. Tizi Wezzu fkan-as azal meqqren, teẓram ayen. Arazen d acu-ten? Amezwaru: ad as-fken axxam akk d lḥiğ s axxam n Yillu. Wis sin 200 imelyan akk d lḥiğ, atg. I wesmekti kan arazen n temzizelt Mulud At Mamar n Tmaziγt, d kra iselkimen d yedlisen kan. Afet-d taniwit!
S wallalen-aki d wedrim isexṣaren, tilizri n Tmaziγt mazal tettrağu si 2004, aqlaγ di taggara n 2008. A k-qqaren ulac "Les moyens".
A wen-d-rnuγ tayeḍ. Seg wasmi i d-tlul Tfaska usaru Amaziγ di 1999, d tin i irenun si trennawt ar tayeḍ.
Aselway n tiliẓri n Lezzayer, d unagraw i yellan s deffir-is, tkecm-iten targigit. Snulfan-d kra iseggasen yezrin Tafaska Usaru Aεrab di Lezzayer. Fiḥel ma nniγ-d awal af wallalen d wazal i s-fkan i tfaska-aki. Inaẓuren n Sinima d Tiliẓri Aεraben, si yal tamurt, ttawin-ten-id kullec yettwaxelleṣ. Au frais de la reine akken qqaren s Tefranṣist. Rnu arazen leḥḥun si Melyan iDulaṛen. Axaṭer Maḥmud Yasin, d Maḥmud Abdelεaziz, d wiyaḍ, γur-sen Dinar ur yeswi acemma. Si tama tayeḍ tafaska usaru Amaziγ, inaẓuren n Sinima d Tiliẓri Imaziγen, ttruḥun-d s wallalen-nsen, yernu arazen-nsen, si 10000 ar kra 100000 iDinaren kan akk d cwiṭ uzemmur d ureγ (n dheb). Afet-d taniwit! Ur keffuγ ara tagezmi-aki mebla ma nniγ-d daγen: Ulac aγref ur yesεin tiliẓri, i s-yettmeslayen s tutlayt nniḍen ur nelli d tutlayt-is, di tmurt-is, am weγref aqbayli, neγ amaziγ s umata. 5 Urγu n Tiẓegwa Ahat tegrem tamawt daγen, si 1999 ar tura, ur yettεeddi ara useggas mebla ma iserdasen ur sserγen ara tiẓegwa yellan di tmurt n Leqbayel. M'ara nẓer tiẓegwa i yellan d lsas n tadamsa n iqbayliyen, imi d nutenti i d-yettaken zzit d wayen nniḍen, ad tfehmem d acu i d iswi udabu s deffir urγu n tiẓegwa. Anect-a heḍren-d 
fell-as kra n yeγmisen, akk d ikabaren d imussa isertiyen Iqbayliyen. Amedya di Cṭember 08 ar 11, 2008, azal
n 2024 ihikṭaren i yerγan, u azal n 124 tmerγiwin n tẓegwa i d yellan di Tizi Wezzu kan. Acu yessewhamen, deg iserdasen n Lezzayer, mi ten-sseqsan imezdaγ ayen akka i xeddmen akka, a sen-d-inin d assusel i d-yusan iwsawen, i wakken ad nesufeγ irebraben. D lewhayem, tamurt ay sserγen yakk tiẓegwa i wakken ad ssufγen kra irebraben, ur ẓriγ ara ma tuklal isem n tmurt. Ḥekkun-d anebdu-yaki mmuten 10 n lufanat seg uγamac uḥaruq n tẓegwa. I wakken ad ssufγen 3 irebraben, ad nγen 10 n lufanat. Anwa ara ifehmen tagi? 6 Sliman Azem icar-as Ur keffuγ ara amagrad-aki, imi aqlaγ n ḍal umuli n tlalit n Dda Sliman Azem ad fell-as isuref yerḥem (ilul di Cṭember 19, 1918, yemmut di Yennayer 28, 1983), mebla ma xedmeγ aseγwen gar-as d wayen yakk i yeḍran i tmurt n Leqbayel, di temrawt-aki iεeddan, i γef d-mmeslayeγ.
Lliγ a ttnahareγ, tedduγ selleγ i yiwet ger tezlatin-is i icebḥen. Bγiγ a d-addreγ tin umi yeqqar: Tasekkurt.
Sliγ-as acḥal d abrid, u ttwiḥideγ di yellu, amek akka Dda Sliman Azem, i car i wayen i iḍerrun akka tura di tmurt n Leqbayel. Neẓra belli yettwasen s wanect-a. Ulac amγar, neγ tamγart di tmurt n Leqbayel, ma d-addreḍ Sliman Azem, a k-d yini d Lwali, iẓer acu ara yeḍrun ar zdat. Tizlit-aki Tasekkurt, uriγ-awen-tt-id akken tella. Af wakken i tt-fehmeγ, yezmer γelṭeγ: Tasekkurt yelha-d Tamurt n Leqbayel. Iṣeggaḍen d adabu n Lezzayer. Arraw n Tsekkurt i yuffgen ğğan-tt weḥdes tettwarez, d nekkni merra s Iqbayliyen i d-yezerwan ar yal tama umaḍal, neğğa tamurt i cmayet, ṛzan-tt. Attan ihi ar γur-wen: 
Ufiγ tasekkurt teḥzen,
ur iban d acu tt-yuγen,
texmet kan s ddaw weẓru.
Mi tt-walaγ temmuγben,
γileγ d lbaz i tt-yewten,
neγ tugad si bururu.
Ziγen d iṣeggaden,
i s-yeṛzan afriwen,
mačči akka i tεudd ad teḍru.
Mi d-terfed γur-i allen-is,
walaγ bezgen lecfaṛ-is,
si nnehtat d imeṭṭawen.
Tesfehm-iyi-d leγbayen-is,
mi nnejlan warraw-is,
ur teẓri s anda ṛuḥen.
Lbaṭel ṛzag yisem-is,
mi yebbweḍ lḥedd-is,
ur yettlumu ula f yiwen.
Nniγ-as acimi tettruḍ,
d lweḥc kan ara ternuḍ,
γas ṛuḥen ur kem-ttun ara.
Ḥader kan kemm ad tettuḍ,
ilaq-am ad as-tecfuḍ,
i teswiεin n tmara.
Am ass-a lfeṛḥ ad tezhuḍ,
ma tεuddeḍ ad teḥsuḍ,
fell-am ur reggweln ara.
Tenna-k mi ten-ẓriγ uffgen,
i d-yeγli fell-i leḥzen,
ğğan-iyi-d ul-iw d amejruḥ.
D lxuf-nni iṣeggaden,
i ten-issemfezwayen,
am ibawen γef lluḥ.
Uggadeγ ṛuḥen,
ulamek i d-uγalen,
acu ara iṣebren ṛṛuḥ.
Amek ara ttun yemma-tsen,
iεetben fell-asen,
si temẓi armi meqqrit.
Taswiεit teḥkem fell-asen,
ula d Ṛebbi irad-asen,
akka i d lεadda n ddunit.
Ass-a ma cudden ifasen,
ad uγalen a d-asen,
kul cedda tettebε-itt talwit. 7 Tarayt Awal n taggara. Acu ad iniγ, belli adabu-yaki yeẓra acu ixeddem. D nekkni ur neẓri ara. Yekkat i wakken tiεuṛṛebt ad taγ aẓar iğehden di tmetti n Leqbayel. Di 1999, izad deg tmessumant, yernu adrim ur ixuṣ ara: imi Lbitṛul twalam s anda yewweḍ. Adabu-yaki ileḥḥu am wezrem, neγ tteryel bu 7 iqerray, i d-ḥekkun Lejdud: Tiliẓri, Iγerbazen, Ijadarmiyen, imsulta, Lecyax n ddin, Urγu n Tẓegwa, Taγellist (Laman) ur netteli.
Anect-a walan-t yakk wid yellan fehmen di tmurt, neγ wid yeγran. Lamaana, adabu yerẓa-yasen iγalen, ifaden. I slaẓ-iten, u yeselḥa agufsu (tğal) mačči cwiṭ di tmetti n Leqbayel, i wakken win ur neγri a d-iban yif win yeγran, ayen i yesεa aserdu. Ad yuγal win yesεan laaqel, ad yettweḥḥid ad yessusem. Ur t-id-yettṣaḥ wawal.
Yeqqim-d γur-neγ nekkni s wid i d-irewlen, i d-isemfezwayen, am ibawen γef lluḥ, ar yal tama umaḍal.
D acu i nezmer a d-nexdem. Yal yiwen yesεa tikti ines!. Racid At Ali Uqasi (Begnan),
Kibek, Kanada
Cṭember 19, 2008.
Tzemrem a d-tzedmem amagrad-agi d afaylu s wudem n PDF dagi >> Asabter yellan deffir wa | Asabter n zdat
Waxlic
- Tinin-is...Uguren nessn-iten, iεewwiqen nessn-iten, leεyub nessn-iten, init-aγ-d, anida tella tifrat ay iεerḍiyen. Tanemmirt kamim γef usqerdec-agi n twaγit. Am in yesqerdicen tarfa maca yelha umagrad-agi. el husin n yiqubab
- Tinin-is...azul, tidett a gma iεewwiqen nesniten, anida tt tifrat ? am wid yeqqaren icennayen agi imaynuten id yettnulfun tagara agi cennun kan cḍeḥ, nek zemreγ ak inniγ cwi kan llan widak agi, acekku m'ara nmuqel ḥala icennayen agi n cḍeḥ ig zemren ad qazmen azawan n Ṛay akken yenna lwennes ad fellas yeεfu yerḥem " ikcem ed zhir γer tudrin neγ", tagara agi di tmeγriwin n tuddar n leqbayel xersum yenqes cwiṭ zhir agi , nsel i ycennayen agi id yennulfan s tuγac n cḍeḥ xersum s teqbaylit.,dayen ig llan ttif xir anecḍeḥ s teqbaylit wala anetthuzu s Ṛay imi ulac tifrat niden !! anwa ig zemren ad yeg tameγra s si moh neγ s menguellet ? dagi ttmeslayeγ deg tmeγriwin n werccal(zwaj)., ma d kec tewwid aγ ed yiwen n yinzi " am win yesqerdicen tarfa" ttxil k inni yi d anamek n tarfa ? d unamek n yinzi agi ? tanemmirt nwen di sin am kec is d yerran am netta id yurwen aḍris agi yelhan attas , yefka d degs akw tineqiḍin ig helken tamurt n leqbayel. Itij n Igwelmimen
- Tinin-is...Tifrat tella deg timanit i Tmurt Igawawen ma tzemrem-as! Kra nniden d tikerkas kan ay imeddukkal el husin n yiqubab
- Tinin-is...azul, atan ugejdur daγen , manci imi d tenniḍ timanit maca imi d tenniḍ i tmurt n igawawen, acekku d acu i tebγiḍ ad tinniḍ deg tefyirt a a gma "timan it i tmurt n igawawen "? d timan it i tmurt n igawawen kan iman is? neγ akw leqbayel anda ma llan ad aγen isem agi n igawawen? i snat n turdiwin tecḍeḍ.ihi txil ek aru kan "timanit i tmurt n leqbayel" ma tebγiḍ zeddi mulac d beṭṭu, a ttruḥ d iceqfan ula d tamurt n leqbayel. Itij n Igwelmimen
- Tinin-is...Agejdur yusa-d sγur widak iqqaren Tamurt n Leqbayel! Isem -agi n "leqbayel" ansi d-ikka? Ikka-d si taεrabt d asgut n teqbilt (= lqabilatu). Ihi win ittinin Leqbayel balak isεerrab Imaziγen ittidiren deg ugafa neγ agawa (= le nord); sya nezmer a' nisin imezdaγ n ugafa neγ agawa neqqar-asen: Igafawen neγ Igawawen. Anwat win idettan? Leqbayel i d-yusan si taεrabt neγ Igawawen = Iagafawen ilan izuran di Tmaziγt? Rnu diγen Igawawen illa d amatu (= global), Leqbayel illa d udris (= druset, restreint). La Kabylie est septentrionnale par rapport au pays touareg, donc nous avons le droit de la rebaptiser Tamurt Tagafawt neγ Tamurt Tagawawt comme on l'appelait depuis la nuit des temps. Timanit i Tmurt Igawawen d Timanit i tmura nniden illan di tamiwin n Tmazγa-nneγ Tameqwrant!! el husin n yiqubab
- Tinin-is...azul, tura imi iyi d tenniḍ d akken agawa = agafa , ulac d acu ara ad ternuḍ sennig n wanect a, ihi imezdaγ n bgayet d igawawen a gma ? anda is tesliḍ i waya? Itij n Igwelmimen
- Tinin-is...Azul, Imezdaγ n Bgayet d Igawawen, idetta! Acku Bgayet s yiman-is tella deg ugafa neγ agawa. Kečini a gma tesεid allaγ adruman (tu as un esprit tribaliste). Le terme géographique qu'est Tamurt Igawawen est global et peut même s'élargir jusqu'au Aurès et Chenoua. Purquoi vous vous contentez de minimiser le nord de Tamazgha centrale et attribuez son nom à un seul groupe Amazigh aux confins de Tizi? Leqbayel signifie les tribus donc il s'agit des groupes ethniques. Igawawen veut dire des septentrionnaux ou nordiques c'est lié à la terre et à la géographie donc c'est large et vaste. Timanit i Tmurt Tagawawt and' ara yilin: Igawawen, Icenwiten, Icawiten, Imzabiten, Irifiten akw d Icelhiten pourquoi pas? Racid At Ali Uqasi
- Tinin-is...Deg weγmis La Tribune n wass: L’émission se clôture sans fausse note Yacine, 18 ans, de Tizi Ouzou, lauréat de Forsane El Cora’an afriqi n ugafa
- Tinin-is...Azul ma d uguren a gma nesniten, neddar nettwali liḥala n tmurt n Leqbayel t sewḥac, t sexleε ugar. lamaεna a gma seg kebek, d acu-tt tifrat ai d-wwiḍ seg Kanada. Nekk ḍemεeγ iɣriben n Leqbayel ad d-awin tifrat ai d-lemden seg tmura yeǧǧuǧgen, hata wayen la ttrajuɣ seg-k a gma. tanmirt Yiwen
- Tinin-is...Eğğet-as i Racid a d-yessufeγ ayen yellan deg wul-is! Netta yenna-d ayen yeẓra d wayen yessen, yessaweḍ daγen isali i widak d tidak ur neẓri ara, ur tuγ ara tegnit di tmurt neγ yettun. D lεib imi d-yenna tidet? Yessefk ad yessuter deg-wen ad as-tessurfem imi di Kanada m leqwas i yedder? Acuγer d netta kan i yessefk a d-yaf tifrat? Acuγer mačči d nekni yakk neγ ahat d kunwi a widak s-yeqqaren anidat tifrat? Ihi imi neẓra yakk d acu iḍerrun, yessef-aγ kan tasusmi daya? Eğğet-aγ a d-nger nnefs a ddin qessam! Ma yesεa kra n rray i tifrat, ma yella la s-yettheggi kra n tesraft i unabaḍ amcum, tγileḍ ahat a k-tt-id-yini dagi? Anwa-k kečč? " WAAAAA SΣUT LEΣQEL"! I yenna Lwennas deg wawal-is! Tanemmirt a Racid!
Amawa
- Tinin-is...Ulac tifrat min tagi: Timanit i Tmurt Tagawawt. Tanemmirt-ik ay Itij n Igwelmimmen i t-id-ibedren d amezwaru! Tikuk
- Tinin-is...Azul akk Kra sberbiren fella-neγ zunakid ur iban ara tifrat dacu-tt... Ngum 1857 nella nedder d ILELLIYEN. Ngum akeččum n Fransa aεraben (neγ wid ifernen ad qqlen d aεraben) ssawalen-as yakan i tmurt-nneγ 'Blad Leqbayel'. Anamek n 'al biladu' s tutlayt n waεraben d ttamurt tilellit. D ttamara kan i γ-yerran neddukel yid-sen akken a nessufeγ arumi seg wayen iḥuza d ayla (ayen iwumi isemma lanğiri u i deg nedda ula d nekni) wannag nḥerra-d kan tamurt nneγ a nesserked iman nneγ a nidir akken nella zik xerṣum d ayla nneγ a ncax deg-s, nekni nekker numen s lanğiri, s tawra ziraεiya akk d tegmatt d wat ugennur yezzenzen laṣel s ttjal...u yerna d nutni i yeṭṭfen akersi! I yettuγaḍen izwawen ur ssinen ara amezruy nnsen tali isteqsiyen am wigi ur mezel ara yella win a ten-id-ibedren. Tifrat yennayawen-tt-id Lwennas: ddwa-s a ncerreg tamurt a nebrez tura Tifrat ism-is: TIMANIT N TMURT N IQVAYLIYEN/IZWAWEN/IGAWAWEN/IKAFRIWEN...akken i wen-yehwa siwelt-as (yenna-yas ttmeslayeγ-as γef nnger yeqqar-iyi acḥal n warraw-ik i tesɛiḍ)
Sifini
- Tinin-is...Azul azul wagi d tidett d amagrad n wesqerdec n temsal akken iwata. Keččini d tidett mači s tejεal i tkecmeḍ γer BRTV. Vive timanit, vive iman-nneγ, vive iman-iw Tanemmirt ay izem Racid At Ali Uqasi
- Tinin-is...Imi llant kra n tuzgalin, u yernu arniγ cwiṭ umagrad-a, tzemrem a d-tzedmem amagrad-agi d afaylu s wudem n PDF. Walit tagara umagrad.
Ma yella d tacu-tt tifrat, i wid i d yennan annect-a, aken d-nniγ di tagara: D acu i nezmer a d-nexdem? Yal yiwen yesεa tikti ines!
Γas ulama tiktiwin mgaraden, lamaana yiwet si tigi ilaq ad tili. Bγiγ ad iniγ: Tasartit n Temnaḍin (régionalisation), Timanit, Anagraw Afidirali, Azarug n tmurt Iqbayliyen/Igawawen, ...
D acu-tt tifrat ay d-wwiḍ seg Kanada? Ayen umi nezmer aten xdem, nxedmit agma. amagraman
- Tinin-is...AZUL Tamezwarut n tmezwura manci d timanit ay nettnadi , nettnadi tadsimant tis snat manci i tmurt n igawawen kan maca i tmurt n leqbayel sumata, ihi tadsimant i tmurt n leqbayel ,win ara k yinin agawa d netta ay d agafa yeceḍ !!!igawawen d izwawen γret ciṭ amezruy ,idlisen n bulifa d inagan, ur ttarut imzabiyen d igawawen, ansi id fγen icawiten , imazabiten.... acuyer manci icawiyen , imzabiyen ???? Tansa
- Tinin-is...Azul meṛṛa,
Ad d-fkeγ tamuγli-inu, xas ẓriγ ur taadil ara akwd tmuγli n umur ameqwran deg-wen.
Ad d-iniγ tidett ayetma: ass mal ttaadin wussan, ass mal qqareγ-as tifrat mačči di tmanit i tella! Ayγer ? Acku, ma nebbwi-d timanit dγa dayen tefra !? Dayen... s kra n win d tin i yerwan asxwerxer, ad d-yakwi !?
Iqbayliyen, berra neγ daxel n tmurt, ayen din i s-yeqqaren akken i s-yenna waarab "Texṭi rasi!"... S ufella s ufella kan...
Ur whimeγ ara di teḥdayin n tuddar-nneγ i yekkren ad lsent lḥijab!... D nnekwa-nsent i ttqellibent... maca ayen walant, ur sent-yeččur ara allen. Acku mi qerbent ad zṛent, ttafent ayen din n wid awkd tid, n wigi akw i s-"yukin" i umezruy, i yidles, d "les xubzist".... d At Uaabbuḍ.
Aγerbaz, ur asent-yeskin acemmak γef nnekwa-nsent, berra ur sent-skin acemmak, laauqqal n lekdeb ur asent-skinent acemmak.
Ihi amek timanit-agi?... nekk γef akken sneγ, iẓekwan-nni n Fer3aun - "les piramides", bnant-ent s wadda, ssalayen d asawen. Di lsas-nni i qwan yeblaḍen, akken akken ala ma ssawḍen γer tqamumt-nni n ufella...
Ta3wej tmurt-nneγ, acku naawej nekwni... A ttaayareγ dagi iman-iw... ih...
Ussan-agi, a qqareγ, adlis i d-yefγen γef tudert n Lwizet Iγil Ḥriz... Gummaγ, a t-fakeγ, acku yal tikelt mi selkeγ asebtar qqareγ-as : ad ikess Yillew Iqbayliyen !... Ayen i yeḍran yid-es d ayen ur iqebbel laaqel... akken yarnu mamzal teqqar tamurt-iw...
D tabergazt... teṭṭef deg iseγ-is... tqeddec γef tmurt-is ar ass-a, xas akken leqdic-is ayen din ur tnessin, acku ur d-yettban ara, am akken i d-yettban leqdic n "Zu3ama"-nneγ!
Cfiγ yibbwass, nella akken akw d arbaa, nettqeṣir, inṭeq-ed yiwen n laabd, yenna-d: Kkremt fell-akwent tura, neḥwağ tin ar a yecbun Faḍma n Sumer...
Zriγ yenna-t-id kan s nniya-s.... Maca, agdud wuγur ttekkiγ...iḥemmel Faḍmat i wakken ad zwirent γer zdat, γer lmut... ad d-qimen nutni i ccetla :(
Sureft-iyi ay ayetma, maca ur nuklal ara an-nedder.... ur nuklal ara an-nili d agdud, ur nuklal ara tilelli ! Mazal a nettxelliṣ, mazal an-nxelleṣ...
Tansa :((( el hucin n yiqubab
- Tinin-is...azul ih;ih, a tansa , ayen ikw d tenniḍ d tidett, maca ad nuγal alama d tina n imezwura nni i yeqqaren fket aγ ed ihi tifrat ! tebγiḍ am d inniγ efk aγ ed ihi kem tifrat ? uhu ur m d qareγ ula , s ttawil kan a tansa m'ulac takemmict agi n yemdanen iqedcen dayi a sen tessafgeḍ azuḥ nni n tebγest i sen yeqimen, i ten yeğğan mazal zuγuren ṛṛuh, ttkemmilen qedcen xersum s tin n nnif , ttarun aγ ed sya γer da imgraden swacu i nettekes γef lxatter, tettifsus fell aγ tεekkumt imi ulac ula d yiwen uγemmis n tmaziγt ara nγer. d tidett nḥemmel akw taguni , d ifinyanen, d imeεdazen ,d tidett γas ma nebwid timanit ur nettrafad ara iman nneγ ma nkemmel akka s usxerxer labaεda amur ameqran degneγ nehlek tismin ,nwala tura deg laεrac i ten yebḍan d akursi, ḥemlen akw ad ṭṭfen adabu.maca ayen id tenniḍ di tagara n weḍris im d tikerkas a tansa !!! imi ulac, ur wallaγ ula d yiwen n wergaz i yebγan ad yefk tameṭṭut γer lmut deg webdil is, nwala ten di tefsut taberkant ulac ula d yiwet n tmeṭṭut i yemmuten deg wennar n yiseγ mgal imrigen n imsulṭa( sarameγ ur tettmettat ula d yiwet n tmeṭṭut a tansa), d acu i tebγid a nexdem ? ad ruḥ ad nawi iwaziwen ara yefken iman nsen i tmaziγ ayi si marikan ? d aya i yellan !! aqli kem din meslay asen , aru yasen id,sakiten id, senquqel iten , huzit en, ahat ad yeγli kra degsen,ad fken lγella. ačeččeḍ wa ad neč, ad yeffeγ laεtab γer tafat.
Tansa
- Tinin-is...Faḍma n sumer ... s lmaana i tt-id fkiγ a gma( Am zun lukan i d-udreγ, Abban Remḍan, neγ Yugurten deg wemkan-is).
Mačči γef tlawin i d-ttmeslayeγ ( D amedya kan) . Γef wid d tid i yellan d igrawliyen... i yruḥen γef tkwemmict-inna n wakal.
Mačči d awal kan i yi-d-yehwan... d ajerreb iyi-d-isneṭqen... S kra n win ufiγ d tidett, iqeddec γef tmurt n Iqbayliyen akken ilaq, ufiγ: Tamezwarut ur yettwassen ara. Tis snat, medden ur as-gin ara akw lqima.
Mi d-ttmeslayeγ γef leqdic...mačči kan d tira n Tmaziγt i d-aaniγ...
Amγar i yettxelliṣen si ldjib-is yal aseggwas, i wakken ad d-awin idlissen n umezruy i "les bibliotheques" n Tegzirt, Tizi Wezzu ? Si ldjib-is... !!! ( Yarnu idlissen-agi si tmura n berra i ten-id-yettawi ).
Yenna i medden, yaw ad d-kruγ lkar, ad ttawiγ arraw-nwen ad lemden deg yedlisen-agi akw. Ugin !!! ... Arraw-nneγ bγan ad aafun.
Tenniḍ-iyi-d d acu i d tifrat n taluft-agi ihi ma yella timanit ur tt-tferru ara...
Ak-in-erreγ: ur walaγ ara tifrat i taluft-agi... D aymi i k-in-nniγ ur nuklal ara tilelli.
Ar tufat a gma. Tansa Amawa
- Tinin-is...Tanemmirt-im a Tansa f wawal-agi: "Ur nuklal ara a' nedder, ur nuklal ara a' nili d agdud, ur nuklal ara tilelli" Teγwẓaneḍ a Tansa d aya i illan a yellis n yifsan! Imazighen est un peuple condamné à l'échec! Imazighen est un peuple condamné à l'échec! Imazighen est un peuple condamné à l'échec! aberwaq
- Tinin-is... seg zik nek γareγ ayen id ttarun watmaten d tsetmatin nneγ, tikelt a nniγ ula d nek ad aruγ kra imeslayen i lbaraka,weltmatneγ agi id yuran yures azref ad tini ayen i tt iqerḥen daγ tenna d tidett maca d lwajeb asirem ad yili akken yenna lwennas.
Riγ ad ẓreγ awal agi n "teγwẓaneḍ" id yura umdakkel agi nneγ ma yella i seḥḥa akken i t id yura ? icebba yi Ṛebbi a t naru akka "tγweẓneḍ" neγ " tγeẓneḍ " manci teγwẓaneḍ imi d ameyag "γẓen"( avoir raison) amedya " rfed", wid yettleqimed tira a t seγtin ma walan neceḍ,anada kwen?
aberwaq
- Tinin-is...riγ ad aruγ yettleqimen akw necceḍ. Tikuk
- Tinin-is...Teččiḍ taxsayt a Tansa. Amek akka ur nuklal ara tilleli? Annect nebγu nella d ifenyanen, d iṭaglalen d ixubzisten akka teqqareḍ (tidet ma tmuqleḍ γer wiyaḍ ulac deg wacu γ-ifen) γur-neγ azref a nili d nekni u a nidir s nekkwa nneγ mači s tin n wiyaḍ! Anda i d-tufid m'ara d-yaweḍ ad yekcem weqcic s aγerbaz ini d tutlayt d yidles iberraniyen mači d wid imawlan-is i ilemmed? Ala a weltma, yal aγref γur-s imdanen ibaḥanen, igeswaḥen, ufhimen, ibhimen, ixnanasen maca wid d-yufraren d wid nni i yeddren d ILELLIYEN u gan-as azal ameqran i tlelli nni i kesben! Nek zemreγ a m-d-iniγ d ttiγin agi i tent-nuγ di tlelli i γ-yettwakksen (am llufan iwumi a tekkseḍ ur iteṭṭeḍ) ara nettxelliṣ ass-a, terray-aγ yal yiwen ijebbed γer yiman-is. Γer aḍris agi nniḍen a Tansa yelha:
"Teẓriḍ mi ara luɣen waman, ḥwağen lweqt akken ad rsen. Akka i s-tḍerru i laman, yettuɣal-d imdanen mi ara faqen". i yenna umdyaz. muhabdiki
- Tinin-is...azul fell-awen a gma Racid, ayen akk i d-teniḍ d tidet, lammer daγen s yeγmisen s tiliẓri, ahat agdud ad ldint ciṭṭuḥ wallen-is, deg tmurat nniḍen, amaker ur tettağğan ara ad yeḥkem; Ma di tamurt-nneγ ala widak, bdan-tt-id asmi tefra, tura d ayen agdud yuyes, medden akk uγalen ttrağun Rebbi ad slen i wawal-is di leğwamaε, di tiliẓri, d wanda nniḍen, yernu d ayen i s-id-qqaren kan i d-yeqqar, acku ula d netta d nutni i t-iḥekmen! | |  |  |  | |
|