[i] Tettawabder-d kan deg yiwen wedlis i d-yemmeslayen γef tmurt n Leqbayel s umata, izwel-is « La Kabylie, recherche et observation sur cette riche contrée de l’Algérie », yettwaẓreg di Pari γur :Imprimerie, librairie et Lithographie de Maistrasse et Wiart, di Yulyu 1849. adlis-agi yettwaxdem di Bgayet di tazwara n Tuber 1833 sγur yiwen ukulun (ur d-tessers ara isem-is) yenna-d deg-s γef Belεeggal : « La tribu de Beni Abbes est la plus importante de la vallée de la soummam [.....]Dans un cartier de cette tribu, appelé Beni-Haiel, il existe plusieurs sources salées très abondantes. On y fabrique de grande quantité de sel, et on y fait un grand commerce de cette denrée".

Tilisa n Belεeggal
Belεeggal d taddart i yeddan d lεec n At Σebbas, tezga-d di tγiwant n Yiγil Σli, Lwilaya n Bgayet, tebεed γef tγiwant s 24 ikilumitren si tama n wegmuḍ.
Si tama ugafa terra-tt-id taddart n Wizran, si tama utaram d taddart n Zina akk d Tniri, seg wenẓul d Lqelεa n At Σebbas, seg wegmuḍ d igran uzemmur.
Amezruy n Belεeggal :
Aẓar n yisem Belεeggal
Isem-agi n Belεeggal[i], at taddart ur ssinen ara d acu-t unamek-is, maca qqaren-d belli wwin-d yiwen ccix seg waεraben n Burğ Buεririğ, i sen-d-yennan : Belεeggal d isem i d-yekkan si Abu Lεeyyal ( bab n twacult), d yiwen umezdaγ amezwaru i yesεan buhan iεeggalen, mi ara bγun waεraben a d-asen γer taddart akken ad zzenzen ayen d-wwin, qqaren-d : « ad nruḥ γer Abu Lεeyyal ». Akka i γ-d-nnan yemγaren n taddart.
Qqaren-d daγen : Tawacult tamezwarut n taddart isem-is Belεeggal, tura tenger ur d-tegri ara ?
Adrar aberkan

Llan wid i d-yennan Belεeggal zik isem-is adrar aberkan. Imγaren n taddart nnan-d, daγen, d akken Si Mḥend Wesrağ i yellan yezdeγ di Meyyal (Tamuqra), yettnaγ d yiwen wemrabeḍ nniḍen yellan dinna, ttadun-t lexwan-is. Yuli-d γer at Belεeggal i yellan di lweqt-nni zedγen deg Meḥyu d Σejrud yessuter deg-sen leεnaya, yenna-yasen : "
atan ṭṭelba (lexwan) n yiwen wemrabeḍ ḍelmen-iyi ; yyaw a yi-tεiwnem, sgiğet-iyi γur-wen. "
Mi teddun a t-id-sgiğen yenna i lexwan-is ( ṭṭelba-s) , s taεrabt,:" nreḥlu men Meyyal l-Belεeyyal."
Qqaren-d asmi t-id-sguğen ddmen-d yid-sen akk lerzaq-is, wwin-d lmal-is, wwin-d aεric uzemmur[i] γef yeεrar-nsen akken yeččur d azemmur. Mi d-wwḍen γer Meḥyu, at Belεeggal yellan di lweqt-nni deg Meḥyu, nwan Si Mḥend Wesrağ ad yeqqim γur-sen. Netta yenna-yasen :" a xwali, ad nalit γer wedrar ihin aberkan.". Nnan-d iwehha s ufus-is γer Belεeggal n tura i yellan di lweqt-nni d lγaba. D akken lγaba deg-s meqqret, yettban-ed s lbeεd d aberkan.
Leon l'Africain deg wedlis yura deg useggas n 1515, xemsa iseggasen mbeεd mi teγli Bgayet ger ifassen n Spanyul, yenna :" leqwaεi i icudden γer Bgayet, tigti deg-sent d idurar εlayen yeččuren d leγwabi. Ttazzalen deg-sen leεwanṣer n waman i sen-irennun ccbaḥa. Imezdaγ idurar-agi kesben rreẓq, sεan lmal, abeqri d lehwayec. D imdanen i yeddren di tlelli, ladγa mbeεd mi teγli Bgayet ger ifassen n imasiḥiyen." La Kalaa des Béni Abbés au XVIè siècle, Youssef B., p.84.
Imeḥyuten( imezdaγ n Meḥyu) ddan-d d Si Mḥend Wesrağ, ssyin rnan-d deffir-sen Iεejruden. Nnan-d mi d-wwḍen γer wedrar-nni (Belεeggal n tura), gezmen ijga din, zedγen din. Si Mḥend Wesrağ yezdeγ ger at Belεeggal, deg wemkan umi qqaren tiγilt (tizi), lexwan-is yenna-yasen ruḥet ad tzedγem deg Belεeggal ugemmaḍ, At Srağ n tura. Axxam n Si Mḥend Wesrağ ar ass-a mazal-it di tiγilt, deg tlemmast n taddart, d arraw n at Srağ i t-izedγen.
Ḥekkun-d daγen γef yemdanen yugin a d-ddun d Si Mḥend Wesrağ γer Belεeggal n tura. Qqaren-d :
Asmi d-yusa Si Mḥend Wesrağ γer Belεeggal, tgen tjedεunt-is deg wemkan umi qqaren tura Si Mḥend Wesrağ, yekker iceggeε γer at Belεeggal yellan deg Σejrud d Meḥyu akken a d-alin, ugin a s-aγen awal. Yenna-yasen : « a xwali a ken-yehdu Rebbi , alit-d .» Ugin. Yekker yedεa fell-asen, yefka-yasen-d Rebbi iẓiwec.Yečča-yasen merra iger-nsen d nneεma-nsen. Yekker yenna-yasen : « alit-d. » Ugin. Yuγal iẓiwec-nni yekcem-asen γer daxel n yexxamen-nsen, yečča-yasen seksu-nsen deg tseksut. Iεawed yenna-yasen : « a xwali, alit-d » Ugin. Yuγal iẓiwec-nni yenqeb-asen lṭufanat-nsen deg dduḥ. Ssyin refden ifassen-nsen, nnan-as : « aql-aγ, aql-aγ ddaw n leεna-yak a Sidi.» Ulin-d.
[i] Tettawabder-d kan deg yiwen wedlis i d-yemmeslayen γef tmurt n Leqbayel s umata, izwel-is « La Kabylie, recherche et observation sur cette riche contrée de l’Algérie », yettwaẓreg di Pari γur :Imprimerie, librairie et Lithographie de Maistrasse et Wiart, di Yulyu 1849. adlis-agi yettwaxdem di Bgayet di tazwara n Tuber 1833 sγur yiwen ukulun (ur d-tessers ara isem-is) yenna-d deg-s γef Belεeggal : « La tribu de Beni Abbes est la plus importante de la vallée de la soummam [.....]Dans un cartier de cette tribu, appelé Beni-Haiel, il existe plusieurs sources salées très abondantes. On y fabrique de grande quantité de sel, et on y fait un grand commerce de cette denrée".
[i] S tefransist tura « Belayel” ma deg weḍris i d-nebder yakan, Beni-Haiel
[i] Aḥric uzemmur : sbeddaden 4 tgejda am win ara yebnun axxam, ttseqqifen-t s uẓebbuj( aḥeccad) d yedles, fessren fell-as azemmur akken ad ikussem, ad t-ffγen waman, ad yuγal d ifrir.
Isnemmar …………………………………………………………... 03
Awal γef tezrawt…………………………………………………… 04
Tazwart…………………………………………………………….. 06
TADDART N BELƐEGGAL
Tilisa n Belεeggal………………………………………………... 10
Amezruy n Belεeggal …………………………………………..... 10
Aẓar n yisem Belεeggal………………………………………….. 10
Adrar aberkan …………………………………………......... 10
Amezruy n wawal At Σebbas …………………………………... 13
Amezruy n taddart n Belεegal …………………………………... 14
Tiεrifin n Belεeggal ………………………………….................. 16
At Ḥmed …………………………………............................ 16
At Sliman …………………………………............................ 16
At Mejber …………………………………............................ 17
Imeḥyuten d Iεejruden …………………………........................... 19
Imeḥyuten …………………………....................................... 19
Iεejruden …………………………......................................... 19
TAMELLAḤT
Timenna γef tifin n tmellaḥt n Belεeggal....................................... 23
Tamenzut…………………………......................................... 23
Tis-snat…………………………............................................ 24
Tis-tlata…………………………........................................... 24
Anwa i d Si Mḥend Wesraǧ …………………………................. 26
Azal uγris n tmellaḥt …………………………............................. 28
Asuddes n tmellaḥt …………………………................................ 29
Amahil………………………….................................................... 30
Abraz…………………………............................................... 31
Asenγel (tarda) …………………………................................ 32
Asbaḍ…………………………............................................... 32
Aggam………………………….............................................. 32
Afraq n waman…………….............................................. 33
Amerḍil (rḍel, myerḍel) ……………................................ 36
Akeccum γer tala ……………........................................... 36
Attayel n waman……………............................................ 37
Mi ara wexxren waman……............................................. 38
Aḥbas n waggam……....................................................... 38
Ajmaε…….............................................................................. 39
Aceggeε…….............................................……...................... 40
Azenzi…….............................................……......................... 41
Azenzi di tmellaḥt…….............................................……. 41
Azenzi berrai tmellaḥt...........................................……... 42
Azal n lemleḥ di tmetti taqbaylit (aẓi n At Σebbas) ..........……… 42
Azal azamulan..........……. ..........……. ..........……. ............. 42
Azal uγris…….............................................…….................... 42
Azal adamsan…….............................................…….............. 43
Azal adawsan (sanitaire) …….............................................… 43
Tamellaḥt ger yiḍelli d wass-a……............................................... 44
Ismawen imukan neγ La toponymie n Belεeggal……................ 46
Awal γef kra n yismawen imukan……......................................... 49
Tamεayt n Tteryel d At Lmubarek…….......................................... 50
Tagrayt …….............................................……................................. 54
Idrirawen …….............................................…….............................. 55
Tamawin…….............................................……............................... 55
Belεeggal deg yeγmisen…….............................................……...... 58
Agbur…….............................................…….................................... 66