TAKFARINAS
Yenna Mulud Mεemmri : « Ayen ilaqen ad t-yissin walbaεḍ deg umusnaw, mačči d tudert-is neγ amek tt-yesεedda acku ayagi akk ur yesεi ara azal. Maca ayen ilaqen ad t-yissin bnadem d ayen iga umusnaw-nni d wayen d-yessekfel ».
Ḥsen Zermani (Takfarinas), d yiwen ger wudmawen i d-tefka tmurt n Leqbayel. Ilul deg taddart n Tqesray deg useggas n 1958.
Tiqesray d yiwet n taddart iεεemren Leqbayel, tesεεa azal n 1200 imezdaγ, isem-is yuγ-d aẓar deg umawal n tmaziγt.
Yenna Ḥaddadu. M.A: “Tiqesray d isem Amaziγ, anamek-ines d iblaḍen-nni iqeεεden i γef ssirident tlawin deg iγezran”.
Akken d-tuγ taddart n Tqesray aẓar deg ugerruj n tmaziγt ula d Ḥsen, yefruri-d deg wul n tmurt n Leqbayel, di taddart n Tizi Tγideṭ, taγiwant n Iεεekkuren di Lwilaya n Tizi Wezzu..
Ḥsen, akken d ameẓyan yufa-d iman-is d anaẓur am waṭas n iεeeggalen di twacult-is. Iḥemmel ad yecnu maca, werğin yerra di ddehn-is d akken ad d-yas wass ad yaweḍ γer wanida yewweḍ ass-a acku, di tallit-nni n 70, yeqwa-d lḥers γef tmurt labaεda γef tutlayt n tmaziγt. Ḥsen iḥemmel aṭas aẓawan, imeddukal-is d tawacult-is ladγa baba-s, sḥersen-t akken ad iruḥ γer nnuba n iḥeffaḍen n umaṭṭaf wis sin acku walan-t icennu akken iwata.
Deg useggas n 1976 iεedda-d di nnuba n iḥeffaven i d-yessewjad Muḥend Racid γer usuffeγ-is d Crif Xeddam, di tesgilt-agi yewwi arraz amezwaru. Akken ad t-yessebγes, baba-s yuγ-as-d snitra-s tamenzut acku, yella yetturar s snitra i d-yexdem s tebelyunt n zzit .Dγa dinna yekcem s annar n tẓuri s yisem i yefka i yiman-is « TAKFARINAS ».
Γef yisem-agi yenna-d : « Takfarinas d isem yesεan aṭas n inumak :
Di tazwara, d isem d-yettwasudsen seg sin wawalen / takfart / + amqim / ines/ .Ma nuγal γer umawal n tmaziγt ad naf / takfart / d ayen γef yettzuxxu wemdan. Zik-nni imi ara d-yeẓẓeg walbaεḍ tafunast iferreḥ s ukuffit-nni n uyefki, dγa deg wawal-agi / aku ffit / i d-yettwasuddem wawal n / takfart /. Ihi isem-agi n Takfarinas d takfart-ines. (C’est de la fierté à lui).
Anamek wis sin n Takfarinas d isem n ugellid n Imaziγen, yellan ger iserdasen imezwura n lεesker n Ṛṛum, d netta i yellan γef uqerru n ẓẓedmat n tallit n 17 γer 24 mbeεd talalit n Mas-nneγ Σisa. Γer wayen akk i d-nniγ, ad rnuγ daγen d akken isem-agi d win yersen di yakk tiγemmar n ddunit. Win ara s-yeslen ur iwehhem ara deg-s ».
Mi d-yufrar Takfarinas di nnuba n iḥeffaven, yessekles avebsi-ines amezwaru ”Yewwa ṛṛemman” γer Maḥbubati d l’Oasis, maca, amahil-agi d win ur s-neεğib ara .Deg useggas n 1979 iruḥ γer Fransa, din Yemlal d Yidir i d-yesnulfan axxam n usizreg “ Azwaw “ anda yessewjed ad iεiwed i usekles n uḍebsi-nni-ines maca, γer tagara yessuffeγ-it-id γer tezrigin “ Triomphe music”.
S wakka Takfarinas yuγal d iminig, am netta am tugti n icennayen iqbayliyen yerwa lḥif, yerwa aksar d usawen akken a d-iḥelli amḍiq-is. Γef waya yenna « Tamεεεict di Fôansa d tin iweεεren acku akken ad tidirev ilaq ad txedmev akken bγan yemεεelmen. Nek akken ad d-helliγ ayen γef ara d-suffγeγ iḍebsiyen-iw zenzeγ abelluḍ zdat tzeqqa l’Olympia. Cfiγ ad qqimeγ din ad sarameγ melmi ara yi-d-tawev nnuba ad kecmeγ, ad cnuγ daxel. Mi s-nniγ i εεemmi ayen sarameγ yerwa taḍsa fell-i, yenna-yi-d d awezγi ad tawḍeḍ ad tecnuḍ dihin, xdem, tezzenzeḍ abelluḍ akken ad d-tḥelliḍ aγrum-ik. Maca nek ugiγ lxedma-yagi acku tettwagdel ... Dγa ruḥeγ xedmeγ di yiwet n tḥanutt, ttqeεεεideγ lxeḍra d lfakya, gganeγ dinna. ».
Almi d asmi i yexdem Yidir tameγra di l’Olympia deg useggas 1980 I yebda yettifrir-d Takfarinas. Imi yecna di tmeγqra-yagi. Deg wakken yeεğeb aṭas i lγaci, yenced-it-id Buğemεa Semεun akken ad cnun lwaḥid, yeqbel ad yiki deg “ Agraw “ imir-nni i d-suffγen tasfift « Ccef n uparti » maca ikemmel deg usuffeγ n iḍebsiyen i yiman-is: “ Aεessas n zher-iw ; Zzin d wedrim ” deg useggas n 1983 . I tmenṭal neγ i tiyaḍ yemsefraq netta d tarbaεt n wegraw.
Yenna-d: “mi d-jebdeγ iman-iw seg wegraw, mmuqleγ-d s mbaεεid d acu iḍerrun di tẓuri tazzayrit . Ufiγ-d d akken anaẓur Aqbayli d win yettwaεezlen s waṭas. Ur yesεi ara azref i sεan inaẓuren n tmurt-nneγ, ur s-tettunefk ara tegnitt ad yecnu di tzeγwa timeqranin neγ ad yekcem γer tiliẓri taγelnawt tazzayrit. Lewnis Ayt Mengellet d amezwaru deg yeqbayliyen i yecnan di tzeqqa n l’Atlas waḥed-s mebla ma xelḍen-d γur-s icennayen nniḍen n tutlayt n taεrabt. Walaγ-d daγen ccna Aqbayli ur yettaẓ ara γer zdat, bexlaf Ferḥat, Yidir, Ccrif Xeddam d kra n wiyaḍ ulac asnulfu deg umareg”.
Deg useggas n 1986 yessuffeγ-d sin iḍebsiyen “ Way telha; Arrac ”, deg-sen iεawed yessefti deg umareg, akken ad t-yesnerni. Deg wayen yeεnan isefra yexdem d imedyazen imeqranen yecban Ben Muḥemmed, Muḥya, Bessaεud Muḥend Aεrab, Muḥend Umusa, Mulud Ayt Σmer, ma d tura ixxedem d Kader .
Γer tama n imedyazen-a Takfarinas yugem-d aṭas di tgemmi n ccna aγerfan wid yecban Lεenqa, Lḥesnawi, Sliman Σazem... atg.
Mbaεεd “Arrac, Way telha, Aεessas, Zzin d wedrim”, Takfarinas yessuffeγ-d aḍebsi “Ṛṛemman” s wayes yettiki deg tesgilt n “ Hit parade de world music Europe charte”, din i d-iḥella amḍiq wis ukuẓ deg useggas 1994.
Deg useggas n 1996 yessuffeγ-d “ Salamat”, deg useggas n 1999 yerna-d sin iḍebsiyen “ Zaεma zaεma, Ddu deg wa ” d iḍebsiyen i isekren lhul deg umaḍal meṛṛa ladγa di tmurt n Lezzayer.. Deg useggas n 2004 yessuffeγ-d ukuẓ n iḍebsiyen ideg yerra tajmilt i tlawin anda bγunt ilint .
Takfarinas yexdem d inaẓuren n umaḍal am tarbaεt “ Sixun “ i deg yella Michel Alibo, Louis Winsberg, Karim Ziad,... atg. Ma deg uḍebsi-yagi aneggaru yexdem d umaṛṛuki Idbasaεid, rnu γer-s inaẓuren n ddunit meṛṛa am Jef de la Cruse, Yin Jian, Jamaikan Sly Dunbar d Robbie, ...atg.
Takfarinas yefka isem n “YAL” i ccna-ines, γef wanect-agi yenna-d :
“ Ulac amedyaz aqbayli ur yessexdmen ara imesla-yagi “ alaha lala, alaha lala”, γef waya i xtareγ ad semmiγ i umareg-nneγ « YAL » I yesεan anamek n. tmuqint n tεelleğtin, yal ṣṣenf yella deg-s. Ihi akka ula d amareg-iw yella deg-s yal ṣṣenf ama d atrar ama d aqbur, ama n Lezzayer ama n tmura n beṛṛa acku nekki riγ ad iliγ i medden meṛṛa”.
Akken yessarem ad yili n medden i meṛṛa i s-teḍra, imi ass-a y eṣṣaweḍ yecna ula di tzeγwin timeqranin n umaḍal. Wi ara s-yinin a d-yaweḍ wass awal n teqbaylit ad yebbaεzeq di yal tiγemmert di ddunit.
Akken ad d-nekfu awal γef Takfarinas ad d-nini anaẓur-agi i wakken ad t-nefhem ilaq-aγ ad nessisleḍ ayen yexdem.
Amedyaz neγ anaẓur s umata yella u mazal ad yeqqim d tamkerḍit n wales . Zik yesserwel-d taγerma deg nger ma d tura yesserwel-itt-id deg leεyub n timawit.