D awal i d-wwin: Ǧamal Benɛuf d C.B. Tanaṣlit ɣef yeḍrisen n Aṭlas Nat Wemsed.
Tabrat sγur Tnaṣlit I Ğamal Benεuf
Aẓul a gma Ǧamal. Ssarameɣ a ken-id-yaf yizen-agi di talwit akk d lehna.
Attan tmuɣli-inu i yi-d-tessutreḍ ɣef weḍris i-yi-d-tefkiḍ ( Aḥric amenzu n “ Liẓ-avuntir n Dda Qiqi”, i wumi yefka azwel:“ Meɣres, d useɣres, d win ɣur-s” :
Izen-nni n wemyaru « Aṭlas Nat Wemsed » ɣriɣ-t akken ilaq, mačči d taɣuri-nni kan n menwala, imi ṣṣenf-agi n yeḍrisen ur ilaq ara ad nwali ɣer teclemt ad neǧǧ ul n temsalt, imi ilaq ad nnadi ger twinas ɣef taktiwin tuffirin i yebɣa wemyaru a ɣ-d-yessiweḍ.
Maca, bɣiɣ kan a k-n-iniɣ, qbel ara d-mmeslayeɣ ɣef yizen n Mass Aṭlas, akken tamsalt-agi n tukksa n “iṭabuten” d tin yesɛan tixxuṭert meqqren, dɣa mačči d yiwen neɣ sin i ixemmmen ɣef waya. Meɛna qbel ara d-nebdu tamsalt am ta ilaq ad nwali qbel d acu-ten iṭabuten? Ttuqqten! Aṭas i yellan, aya d ayen ibanen, ihi , win i yebɣan ad yergel iṭabuten ilaq-as ad iẓer seg wanwa ara yezwir, dɣa imi allaɣen n yemdanen ur ttemsawin ara, akken ula d tigzi-nsen akk d tmuɣli n yal yiwen deg-neɣ i temsal yecban tigi; imi llan kra n yemdanen ttwalin iṭabuten-agi d kra i icudden ɣer leɛwayed neɣ ɣer “ lmuɛtaqadat”-nsen, ur yeshil ara akken ad qeblen tamsalt n tukksa iṭabuten. Amedya d aḍris neɣ amagrad-agi n Mass “ Aṭlas”, ur yezmir ara ad iɛeddi s tin n tin n sshal ɣer yakk medden, imi yezmer walbeɛḍ deg-sen a tt-iwali “ d tukksa n leqder neɣ n leḥya” aya ger tacciwin, imi ur zmiren ara ad fehmen tamsalt-agi n tukksa iṭabuten. Iwakken ur nettaweḍ ara ɣer waya, ilaq di tazwara ad neẓẓu takti-agi n tukksa iṭabuten deg wallaɣen-nsen daɣen ad nextir talɣa i iwulmen akken ad nekkes iṭabuten-agi deg webrid war ma nessemxuxxel tigejda n leɛwayed d “ lmuɛtaqadat” n medden.
Aḍris n Mass “ Aṭlas” mačči d win i yezmer ad gzun akk medden, ( ur d-heddreɣ ara ɣef imeslayen maca ɣef talɣa yakk d taktiwin tuffirin deffir imeslayen) ur t-qebblen ara yakk medden s talɣa-nni i yes-s d-yella, imi yettḥaz kra n temsal i icudden ɣer leqder yakk d leḥya. Nekk ur lliɣ ara mgal tamsalt n tukksa iṭabuten, maca, ilaq ad yili waya s talɣa iwulmen ara gzun yakk medden ama d wid yeɣran ( lmuteqqafun) neɣ wiyaḍ , ama d lǧil n zik neɣ n tura, imi mgarradent lɛeqliyyat yakk d tegzi n yal tama seg wigi, ilaq ad nefren talɣa talemmast ara yessiwḍen tikta i yakk medden.
Aḍris n Mass “ Aṭlas..” d win qessiḥen aṭas yiwet am nekk ur t-qebbleɣ ara akken s talɣa-nni i s-d-yella, ɣas ma yella gziɣ iswi yakk d tikta n wemyaru maca ilaq daɣen ad nqader timsal n ddin yakk d leɛwayed n medden, ilaq ma yella nebɣa ad naru, ad naru i yakk medden, ayen ara gzun u ara qeblen akk s umata, mačči i kra kan, wiyaḍ ala. Wagi ad yeqqim d rray-iw kan ur ẓriɣ ara ma yella di ṣṣwab neɣ ala, maca akka i ttwaliɣ, lemmer aḍris am wa a t-id-nɣer neɣ a t-ɣren waṭas medden, qlilit wid ara t-iqeblen akka s talɣa-s ɣas ma yella ad qeblen asentel ( le sujet)-ines, maca, mačči yakk zemren a t-gzun akken i yebɣa wemyaru, aṭas ara s-yinin wagi « yesleb » neɣ « yestufa », neɣ « yesfuǧǧuɣ » ilmend n waya talɣa s wacu ara nessiweḍ timsal-agi i medden tesɛa azal meqqren.
Nekk mi ɣriɣ aḍris-nni, yusa-yi-d ɣer lbal-iw wawal-nni umedyaz Leḥlu mi s-yenna :
« wigi d isefra
Mačči d timsirin
Neɣ d lewṣayat
Yezmer ahat d tuffɣa n leɛqel
Maca, mačči d tuffɣa i webrid”
Awal-agi yeɛjeb-iyi aṭas, imi amyaru yezmer ad yaru ayen i s-yehwan, d wayen i yettxemmim, maca, ayen ara yaru ad yeqqim d tira kan, yezmer lḥal ad yili d ṣṣwab neɣ d tuccḍa, maca, ayen i ilaqen i wemyaru ad yeṭṭef deg-s d “ abrid” ur iteffeɣ fell-as, ma yella yebɣa ad taweḍ tira-s i yakk medden, imi imeɣriyen zemren ad ɣren ayen yellan, ala ayen i yeffɣen i webrid. ( ur d-qqareɣ ara d akken aḍris n Mass “ Aṭlas” yeffeɣ i i webrid, maca d talɣa-s ur yettwaddamen ara lɛeqliyyat n medden, daya).
Wagi ad yeqqim d rray-iw, ssarameɣ a yi-d-terreḍ fell-as, a yi-d-tiniḍ ma yecceḍ neɣ ala, nekk akka i yi-d-tban temsalt.
Tanaṣlit
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
I Tnaṣlit.
Tiririt n ¨Gamal Ben^wuf
Azul ay “ amazan n tayri”*
Ssarameɣ tgerrzem akk , akken ma tellam. Buddeɣ azɣal-nni i d-yersen ɣef kra n temnaḍin, ladɣa tamnaṭ n Leqbayel , yella-yawen d tasmuḍi ( tesmeḍ) akk d talwit, am wakken i s-tuɣal tmess i mass-nneɣ Brahim ( “ Jeddi Yebrahim” akken i s-isemma Muḥ-ya i yiwen seg tugniwin-ines umezgun). Hhah!... Yella kra n tbexsisin, neɣ werɛad d-wwint? Wissen amek tessezrayem ussan-nwen dinna? A wi yufan ad yeṭṭef adeg-nwen xerṣum yiwet ssaɛa kan.
Ayen yerzan ilemẓi-nni (neɣ tilemẓit-nni ahat ?) amray : Aṭlas Nat Wemsed ( ger tamawt i yisem i yefren « Aṭlas »! Aṭlas: d irebbi iseg d-frurxent yakk tmucuha yettwassnen deg umaḍal, ama ɣer Legrig neɣ ɣer wiyaḍ. wissen dɣa ma yuki s wayagi, neɣ d nekk kan i icukken aya ?!) Nat « Wemsed » ! Amsed d allal, neɣ d taɣawsa ( yezmer ad yili d aẓru, neɣ d ayen nniḍen am lmileq…) s waydeg nessemsad akk ttawilat i nesseqdac di tudert-nneɣ n yal ass ( lemqes, lmus, agelzim, amger…). « Amsed » yesɛa daɣen anamek nniḍen : D abeɛɛuc yecban amulab ( ḥṣiɣ ur tessineḍ ara amulab), neɣ yecba tata ( tawekwakt) , netta « gris » iruḥ s llun azegzaw, ikeccem ɣer teɣrasin itett tamment alamma yerwa, ini yeffeɣ-d.
Ad neṭṭixxer i yisem, a d-nuɣal ɣer tira-s. S tidet kan yefren tawsit ( ṣṣenf) ur yuri ula d yiwen s teqbaylit. D acu kan ayagi yeḥwaǧ aṭas n tissas, akk d tuzert n wudem. Nekkni s leqbayel, (am kemm, nekk, d wiyaḍ) d “isettuten” , teḍra-yaɣ am ttewḥiyyat-nni yettbeddilen udem (yettuɣalen ɣef yal ṣṣenf, deg wass cebḥent, deg yiḍ ssufuɣent-d uglan d waccaren). Ger, neɣ ɣer medden d lmalayek, ma deg yimanen-nneɣ nugar ccwaṭen; bɣiɣ a d-iniɣ: Mačči d tid i nxeddem i d-neqqar, mačči d ayen i nettxemmim i nettaru. Anwi seg-neɣ ur nessibnin tiram yecban tigi, xerṣum ula deg uxayel ( asugen) ? neɣ, ḥqa kemm texḍiḍ, tettẓallaḍ, kemm d taḥurit n lǧennet, tɛebbdeḍ kan Rebbi s tteḥqiq, texḍiḍ i tigi n tuzuft ( lǧins)… Ɣurk ad terfuḍ fell-i! Ula d nekk aql-i qqleɣ d amger di tewser-inu; maca, lemmer s wawal (mačči s tira) d awezɣi a m-n-iniɣ akka, wamag ayen i d-yura Aṭlas, a yi-yesgugem d agugem…
Ayen i yi-d-tenniḍ deg tebrat-im ur yi-iqenneɛ ara, ur yi-yekkis fad; am wakken kan ur d-tenniḍ acemma fell-as. Lliɣ ttraǧuɣ seg-m snat tɣawsiwin:
-- Tamezwarut: Kukraɣ a yi-d-tiniḍ: Acimi ara yi-d-tazneḍ aḍris yecban wa?! Ad terreḍ iman-im amzun d tamrabeṭ. Ɣas ḥṣiɣ teɣriḍ iḍrisen yugaren wigi: Ḥalazun lɛanid ( ajeɣlal ( aɛrus) n ččaqlala, “deg-s d ḍḍker, deg-s d nnta”) i yura Racid Buǧedra; akken-nni yakk uɣaleɣ nedmeɣ, maca ifut teffeɣ-d tebrat, lamana tewweḍ bab-is. Uff! Tagi attan teslek.
--Tis-snat: Rǧiɣ a yi-d-tefkeḍ rray-im deg wannect-a, mačči kan iwakken a s-ssiwḍeɣ cwiṭ seg-s i bab n weḍris, maca ḥwaǧeɣ-t ula i yiman-iw; acku ṣṣenf-agi n tira d amaynut ɣer ɣur-neɣ. Taggara n tneggura, ur d-tenniḍ acemma, ur d-tenniḍ la zzant, la rɣant.
Tewwiḍ-tt kan : « Weqbel ara d-mmeslayeɣ s talqayt ɣef waya d waya… » Taggara ur d-tenniḍ kra.
S tidet kan tesswehmeḍ-iyi ! Amek ?! Ayen ( imeslayen-nni) i yellan d ugur ɣer wiyaḍ, kemm banen-am-d mačči d ugur?! Ayen i iɛejben wiyaḍ ( talɣa, ccekl, la manière) , kemm ur d-tenniḍ acemma fell-as!
Wid ikukran, neɣ wid i wumi ur ɛjiben ara imeslayen-nni ( deg wulawen-nsen ahat qqaren : “lemmer ɣas a d-yernu kra yugaren aya.”), qqaren-d : Mačči d nekkni i d ugur, nkukra seg medden a s-inin “wigi ur ttsetḥin ara”. Maca, d acu i d-yenna Aṭlas? Yenna-d kra n wawalen i d-yeddan deg isefra n ” Si Muḥend U Mḥend”, yenna-d kra n wawalen i d-yeddan di tezlatin n At Meslayen.
Atan westeqsi ara d-fkeɣ nekkini ( maca, ɣurk ad tɛuddeḍ d aḥuddu i ttḥaddaɣ Aṭlas-agi, neɣ d ayen nniḍen) : Wissen, (imdanen i ikukran seg imeslayen-agi ) lemmer llin di tegnit ideg yedder Si Muḥend, amek ara s-xedmen ?! Wissen ma a s-gezmen aqerruy?! Tura ttarran-as akk tajmilt, ma d kra seg imeslayen-is, ma yenna-ten-id wayeḍ terwi! Wissen dɣa ma zemren a s-medlen tawwurt i teẓrigt i d-yessufɣen tisfifin n At Meslayen?! Neɣ yettwagdel kan i wiyaḍ a ten-id-inin ( imeslayen)?! Tegra-d deg wayen i d-yenna a s-yexdem
( lemmer yufi ? dagi d axayel kan! ) i Ḥayat ( i lemmer d nettat i t-iḥemmlen, wissen ma a d-txayel a s-texdem akken?! D acu tenniḍ deg waya?!), atan ɛad iḥezzeb, lemmer d wayeḍ yesɛan lkuraj am netta, yili a d-yini leɛǧeb, a tt-yessiweḍ ɣer lmuḥal, a d-yini: xedmeɣ ( mačči xuyleɣ-d) yid-s ugar, deg “ubagus d akessar”!? Ayen i yi-yesswehmen, d ayagi: Yefren iman-is d netta i d asaḍ ( “hiéro” , ccexṣiyya tagejdant), mačči d wis-tlata ( albeɛḍ nniḍen) , ɣas yebdel isem-is, maca ɣur medden d netta “ Aṭlas”! Ayagi wissen ma d tisselbi, neɣ iɛemmed, neɣ d lkuraj i yennernan deg-s?! Acku ma yecceḍ, neɣ yeɣleḍ d netta ara yettwaḥasben ɣer imeɣriyen. Wissen ma yettwelleh, neɣ iɛedda fell-as uzaglal?! D acu tenniḍ deg waya?!
--“Talɣa”, nekk tban-iyi-d telha, acku ma yekkes imeslayen-nni, ma ibeddel –as talɣa i tira-s, ad tuɣal d ulac, ad timsus, yiwen ur yettarra lwelha i wayen i yebɣa a d-yini; ahat ( nniɣ-d ahat?!) ayagi iga-t d tasennart a d-yejbed yes-s imeɣriyen, ɣas a d-banen ugin-t, maca deg yimanen-nsen s ccuq d tujjma s wayes ara t-ɣren . Imdanen teḍra-yasen am teslit-nni iɣummen udem-is, teǧǧa “igecriren-is” ɛeryan!...
-- Tikta, neɣ ayen yebɣa a d-yini ( wissen ma akka, neɣ d nekk kan i wumi d-tban?!) : Yeɛreḍ a d-yawi ɣef wemgirred yellan ger tsutwin, tin n zik ( Dda Qiqi, yezzwer-it dɣa d azwel, akken i t-yezzwer di leɛmer) akk d tsuta n wass-a, netta s yimmad-is ( Aṭlas). Dagi, ger dɣa tamawt: Dda Qiqi iḥemmel nezzeh ayen sɛant tlawin, ɣas yekreh-itent ( tulawin) nutenti s yimmad-nsent. Aṭlas iḥemmel ccbaḥa, iḥemmel zzhu maca, ur yekrih ara tulawin, ɣas yerfa ɣef Hayat am wakken i yezmer ad yerfu ɣef wergaz neɣ ɣef tmeṭṭut nniḍen, yettqaḍar izerfan n tlawin… Daɣen yebɣa a ɣ-d-yessebgen tizzelgi yellan di tmetti yebnan ɣef “ lellu” (lmadda), amek i ttraben( tteɣlayen) deg-s wazalen n talsa: yecban tayri, iḥulfan… Agnu n tmeslayt yefka-yas azal: Yemla-d : mačči kan iḥemmel tamziɣt, maca, yeɣra-tt, ( Mačči seg wid –nni yeqqaren: Ur ttaɣet ara tiyaḍ, nutni ugaren wiyaḍ) Yeɛreḍ amek ara yesdukel snat tɣawsiwin i iḥemmel: tayri-s “Ḥayat” akk d tmaziɣt, maca yemla-d i wid yettnadin ɣef snat, yiwet a s-truḥ. D acu tenniḍ deg waya?! Yemla-d daɣen amek i ttidiren leqbayel n Wehran, am wakken yebɣa a d-yini (ahat tban-iyi-d kan i nekk, wissen?!) : Aql-aɣ di temdint ideg i ɣ-d-zzin wiyaḍ, mačči weḥḥed-neɣ di taddart. Amek ara nadir?! Ad nefsi , ad nuɣal d wiyaḍ?! Ad nemdel ɣef yimanen-nneɣ tiwwura, ad neffer deg yexxamen-nneɣ, neɣ a d-naf kra n ttawil s wayes ara nidir?! Ahat yebɣa a d-yini : Ma nebɣa ad nidir , ilaq ad nbeddel tikli, ilaq ad nqaḍer iman-nneɣ akken a ɣ-qaḍren wiyaḍ, ilaq ad neṭṭef di tmeslayt-nneɣ, di tnaṣlit-nneɣ, ɣas ad nesɛu uguren tura, ssya d afella ad tennefsusi ɣef tarwa-nneɣ. Wamag tin nga d aɛewwiq, ffer neɣ qqim, sqizzeb neɣ qqim, ma ulac a d-neḍḥu d “Zzwawa”—isem-agi n “ Zzwawa” dagi deg Wehran d rregma, mačči am ɣur-neɣ nekkni: Azwaw/Izwawen d yiwet n tewsit ( ṣṣenf) n yizmawen -- kan, (u, ad neqqim d Zzwawa i lebda, alamma tenger ddunit, yewcem deg-nneɣ, dayen!) yernu war tameslayt, am weydi-nni akebbun ( Abaṭar-nni yettmenṭaren) , isem n weydi yenṭeḍ deg-s, ma d netta kksen-as laṣel-is…
-- Asentel, d ayen yellan d amiran, yerza tudert nettidir ass-a; yewwi-d ɣef wayen yerzan akk medden: Tayri, tudert, lmadda, ahat ssya d afella a d-yernu ayen nniḍen; wissen…?! Ur lliɣ ara d agezzan! D acu tenniḍ deg waya?!
Bɣiɣ a yi-d-tefkeḍ rray-im, i wakken ahat, a d-naru nekk yid-m yiwen weḍris ideg ara d-nefk yiwet tmuɣli, acku ḥṣiɣ ad yeḥmu useqqi ( s wawal kan, mačci s tira), mi ara d-yers “Dda Qiqi” di Tafukt. Nekkni ilaq a d-nefk rray-nneɣ, ur ilaq ara ad nessusem, ɣas ad nxalef Aṭlas, maca ilaq a d-neldi abrid i wiyaḍ. Akken i t-yenna Vultar: “Ɣas ad mxallafeɣ yid-k di rray, maca , ad mmteɣ ilmend akken a t-id-tiniḍ”.
Azul i kemm “Ay amazan n tayri”, azul i twacult-inem akk. S tujjma meqqren.
Ǧamal Benɛuf.
* D tabrat i s-uriɣ deg unebdu-nni, asmi tella di tmurt.
__ Amazan n tayri: nnbi n le^hmala.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tiririt n sɣur: Tanaṣlit.
Ayen yeɛnan aḥric wis-sin n weḍris-nni n “Aṭlas” ( i wumi yefka azwel: “ Ay ack uqeṭmir, lemmer ideg yeɛmir”), ɣri-t daɣen, ufiɣ-t ur yemgerrad ara aṭas ɣef weḥric-nni amezwaru, imi yusa-d d akemmel i tedyant-nni. Ɣas ma yella tikkelt-a yerna-d yemmeslay-d ɣef “ uṭabu”-nniḍen, win akken i yeɛnan assaɣ gar imawlan d dderya-nsen, amek i yella, dɣa amek i d as-yemmeslay i yemma-s ɣef tedyant-is n tayri, amek i yergel ugur-nni usetḥi, yekkes ṣṣur-nni i d-yebna ukukru gar-as akk d yemma-s, yesqerdec yid-s tamsalt-agi n tayri d iḥulfan.
S tidet asentel d ayen yelhan, maca, tidmi-w ɣef talɣa-agi i s-yettaru ur tbeddel. Tura i gziɣ akken ilaq d acu i yebɣa a d-yini s yisem-nni i yefka i yiman-is.
Amdan-agi, yeẓra akken ilaq d acu i yebɣa, dɣa ur ixuṣṣ ara di tegzi. Yeẓra d acu i ixeddem akken qqaren” Win yuẓamen yenwa ɣef ccer”, ur yeḍfir ara abrid-agi n tira almi i yenwa d acu i t-yettrajun.
Tanemmirt .
Tanaṣlit