|
|
|
|
Taqbaylit : d tutlayt imeṭṭi ** kan ? « Amdan i yesnulfuyen, yessefk a s-ğğen tiregwa n tlelli i wakken ad yessiweḍ ar yiswi wuγer qnent tektiwin-is. Ma yella yidles yedder , m’ ara nekcem alma d ifidi n temsal , yeţţuγal d ameslellay(libérateur) ». Dda Lmulud n at-Maεmer.
**Azwel i yellan d asawen, sutreγ-t-id seg yiwen n twinnest i yura umyaru J.-Muhub Âemruc ass m’ akken i yella d aneγmas deg umaṭṭaf n leqbayel di tallit n ṭṭrad. Yenna deg wawal-is akka : « (…) m’ ara ţruγ, ţruγ s teqbaylit ». Limer di tallit aki nneγ i d-yusa, tili aql-in nniγ-as kra n imeslayen i J.-Muhub acku, ma yella d imeṭṭi kan iγ-d-iṣaḥen s tmeslayt nneγ, a nruḥ kan ad nagg°em si tala a nesselxas allen nneγ yal ass…xerṣum ur n-seεtab ara iman-neγ s umeslay…Wama ! ass-a nessaweḍ ar wannar anda nezmer a nmeslay af kra yellan s taki nneγ. Nezmer a naru γef wayen iγ-yehwan s tutlayt nneγ mebla ma « nxemmem » s tefrensist !
Acu yellan ass-a? Mektaγ-d yiwen akken n weḍris i yeţwarun weγmis iẓuran, imeskaren fkan-n ayen ţxemimen af wid ur iserkeden ara tameslayt-nsen. Af wid-nni tuγ tfenṭazit qqaren : « imu i s-nesra i teqbaylit skud tella tafrensist ? ». Mack yiwi-yaγ-d daγen yiwen n weḍris igerrez…yuγ-ed deg-s awal af yimal n teqbaylit d wamek almi i tessaweḍ tutlayt nneγ almi reg°len fell-as wat-is. Ass-s, seg tama-w, refdeγ imru-yiw daγen ad meslayeγ af wannect-a acku ţḥulfuγ am yawk atmaten imazγawalen/iqbaylawalen belli imawlan n teqbaylit, ur s-d-gin ccan. Ur ţ-id-εnin ara s lewhi akken a ţ-teflali am tutlayin nniḍen. Neţţat tţeḥnunuḍ-d ar γur-neγ nekkni nreg°el fell-as. Ayen awk kkiγ di Internet, ayen γriγ deg yedlisen, iγmisen, semdeγ taγuri n wayen uran yezwawen (s tefrensist) ama dayen uran wiyaḍ af tutlayt(mačči taQbaylit kan). Siweḍeγ ţţexmam almi gziγ kra n wayen i d-qeṣden deg imeslayen nsen. Kra yella kra yerna. Yella win yeẓran maca ur d-yecliε, yella wayeḍ ur yeẓri ur inuda ad iẓer. Anwa a nlum ass-a ? - Llan wid yeqqaren belli taQbaylit ur tennefli ara aṭas, ktalen, εiwden ufan belli tif xir amdan a s-yernu kan s tefrensist neγ s teglizit.Yak qaren tutlayin n tussna d wesfelsef atentan γer yuṛṛufiyen. Arnu akken teẓram, izwawen nneγ ayen i ten-yewten yewwt-iten γef tsertit, dγa a ten-ţ-afeḍ gran tijemmuε s-ya s-yahin, isurag i yeţwagen deg yexxamen n yedles …maca awal s tefrensist kan. « Ur nessin ara amek i s-qqaren i « lparti » s teQbaylit aki nwen, dγa « député » ruḥ af-it-id keččini isem-is s teQbaylit… i wacu a nḍegger ukud nneγ deg unadi n inumak ? Tuγal amzun d cciεa akken yeqqar yiwen akken ; win yessawḍen deg-sen a ten-ţ-id-yeqqren awk s tefrensist, d win dγa ad yekken d uḥric γur-sen. Tekcem deg wansayen nneγ. « Iban-awen-d ass-a di lparti belli la stratégie principale c’est d'arriver a n’mobilizer le maximum n lγaci… ». I teQbaylit-nni ihi ? amek a yatma ?? Ar d-nuγal ik-qqaren. Ass ma a s-nεiwed aḥiwec…seg uẓar. Ma tegg°ra-d ger ifassen nsen wi’ a ţ-eğğel wer yemmut wergaz-is.
- Llan wiyaḍ, wiki ulac awk, ur ẓrin ara awk tira s teQbaylit. Ar γur-sen d ayen yellan d amaynut. Llan wungalen id-yefγen s teQbaylit !!?? Ur qqar awal-a ! Seg melmi, anwi-ten wi ? S wacu i ten-n-uran ? aḥlil !
Ar waṭas n yemdanen, taQbaylit d tameslayt n uẓawali kan, win ur nessin ara ad imeslay af tsertit, af yedles neγ af tussna. Tamuγli-ya ar ass-a mazal-iţ, neqqar-iţ deg isebtar(pages) Internet…almi, lukan mačči d wid iγ-yezwaren, limer ulac tudrin anda yawk medden s yiwet kan i sawalen tili taqbaylit yečča-ţ Bubbil. Aṭas i s-yebran i ṭṭbel deg waman. Ur ẓrin amihi i yeggunin tutlayt nneγ ma nkemmel-as akka deg iseggasen i d-iteddun. Tameẓla(la logique) tban : ass m’ ara awḍen-n medden ur seqdacen ara tutlayt nnsen, ar uẓekka i t-ţeddu. Mačči dayen yeffren af medden waya. Neẓra u a s-neţεemmid ! A yagdud aQbayli, tutlayt-ik teṭṭafar deg-k, kečč treg°leḍ fell-as. Ass-a ma yella nbed-d a nxemmem anda tessaweḍ tutlayt nneγ ,acu ar’ a naf ? Nessiweḍ ar yeswi ? mazal. Ger wayen akk yeţwagen d wayen i mazal, ixus’ ugar n wezgen i wakken ad yeččar uyeddid. Aṭas n yemyura i yeggaren leqdic af tutlayt taqbaylit : llan yemyura i yuran ungalen ifazen, llan wid i d-yiwen immad n isefra dayen kan, wiyaḍ squcḍen s-ya u s-ya skflent igarujen n zik, igarujen n isefra i nnan imenza, llan wid i iqedcen gran imawalen n tutlayt, n tusnakt, n tussengama…atg, llan ineγmasen i yuran iγmisen s teqbaylit, llan imessnilsiyen d yemjaṛṛumen i s-yeggaren ilugan u εerraḍen amek amek a ţ-siwḍen teqbaylit ar wegni n teslugent (standardisation), llan iselmaden yesγaren taqbaylit deg iγerbazen, deg yexxamen n tdukkliwin…llan u mazal llan wid i yessidiren taqbaylit s tira nsen. -Deg yiwet akken n tdiwennit 1 i s-gan i wemyaru aBaski Bernardo Atxaga, steqsant nnan-as ma yella Abaski d win yeţmeslayen tutlayt tabaskit neγ ala, Yerra-yasen-d Atxaga ayaki :
« Ih, acku d tabaskit kan ay γ-yerran nemgerrad (nemxallaf) γef wiyaḍ. Isem n tmurt-nneγ, Euskal Herria, anamek-is "tamurt i deg ţmeslayen tabaskit". Dγa ţwaliγ d akken d tudert ay neţţidir akk d tutlayt-nneγ ay yeğğan agdud-nneγ ad yesεu ṭṭbayeε-is u ad yeg abrid n tudert i yiman-is akken sεan akk yegduden ṭṭbayeε-nsen neγ iberdan-nsen n tudert. Dγa d awezγi ad nesṛuḥ tutlayt-nneγ mebla ma nesṛuḥ ula d tineţţi-nneγ . (…) Medden akk llan qqaren-iyi-d: "Ur ţţaru ara s tbaskit, tutlayt-a tewεeṛ akken ad ţ-id-nessuqel (traduire), yiwen ur yeqqar ayen ara d-tarud'". D acu kan, ula d nekk ur bγiγ ara ad beddleγ tutlayt, yernu asmi ay bdiγ ţţaruγ, ur bγiγ ara ad xemmeγ d akken zemreγ ad zzenzeγ 5000 n wudmawen (exemplaires) seg yedlisen-iw. Lliγ keṛheγ ssuq, ur d as-fkiγ ara ccan. Dγa imir-n ferneγ ad aruγ s tbaskit xas akken ẓriγ d akken ahat, wid ara d i-iγren ur ţεeddin ara i 1000 ». . »
Tutlayin-a(taqbaylit d tbaskit) ur mgaradent ara aṭas (mačči deg talγa neγ deg umawal), acku ţwarekḍent seg zik u aṭas i kkan imawlan-nsent akken ur ten-ţ-yeţţawi ara wasif u daγen a ten-ţ-in-salin si tesraft. Acu kan tabaskit d tutayt tunsibt di tmurt n Ibaskiyen. Nekkni γur-neγ, mazal-aγ akk d udabu n ccamyet ibaεtizriyen i s-yerran timedlin u limer zemren a ţ-rren di tesraft akken a ţ-selqef alma temmut. Taqbaylit neγ tutlayin timaziγiyin s umata, adabu n lεar isik fell-asent meḥyaf seg zik. D aqaṣeṣ a i yeţqaṣaṣ imeγnasen n tutlayt…s tsertit dγa. Deg lezzayer, ẓerbend-aγ-in abrid s tsertit, s isudaf n twaγit i reṣṣan di tmendawt taγelnawt (constitution nationale) nekkni nţemεembar yid-sen s tdukkliwin i d-nesbed. Ass-a, ur isefk ara fell-aγ a nekk abrid nniḍen? A nek abrid iγ-d-ekkan dγa ? D tideţ daγen ma nenna-d belli ala azayer unsib (statut officiel) i zemren ad immesten (protéger) tutlayt nneγ akken ur tnegger ara. S-waya i tezmer a ţ-nerni a ţaẓ ar zdat… D tideţ daγen yewεer ass-a iwakken a naru af tesnagayt (philosophie) s teqbaylit neγ af tsengama tamdeswalizrit (physique ondulatoire), mazal ur tessiweḍ ara ag°ni n teslugent i s-ilaqen u mazal xuṣen-ţ wawalen i isefk a neslfu-n maca, s-ya awk i kkant tutlayin imu qaren « tutlayin n tussna ».
Amek a nmagger azekka ? S nnig n waya awk, amek nezmer a nessufeγ tutlayt nneγ i wakken ur teţγima ara d « tutlayt imeṭṭi » kan ? - Deg iseggasen yezrin, neḥder i weγmis Iẓuran mi yerra tiwwura, acku xuṣṣen yedrimen. L’Anep (d tafullut (agence) n ddula) ur s-d-teţţak ara awk idegen n udellel imi ţţarun s teqbaylit. Γef waya i ilaq γef tk°ebbaniyin ṭṭfen yeQbayliyen a sen-fken tallalt i yeγmisen am wi, mebla ma εeddant af ifassen n ddula n lεar. - Ass-a, llan aṭas n yemyura i n-yessufuγen idlisen s tutlayt nneγ. D aqemmer i ţ-ţqemmiren acku ur ẓrin ma llan wid a yaγen idlisen-a neγ ala. S yedrimen nnsen i ţqabalen ames’ruf n tezrigt. D tebγest kan…neγ akken yeqqar Mass Atxaga, wi’ d tayri n tutlayt i ten-iselḥayen, d imeγnasen ur nkennu. Acḥal i zemren a s-kemlen akka ? Ma yella ur zenzen ula d 100 n wudmawen, amek ad sufγen idlisen nniḍen ? Isefk fell-aγ(yal yiwen n tezmert-is d wayen yellan di lğib-is) a naγ idlisen s teqbaylit. Llant tezrigin (maisons d'éditions) i yeţţakken afus n tallalt i imeskaren imaynuten. Yal yiwen yeẓra acḥal γlay i wakken ad suffγeḍ adlis di tmurt nneγ. Ur uggtent ara tezrigin am ti ; nezmer kan ad nadder tizrigin Bouchene, Baγdadi, Ayamun…atg. Tazrigt am tk°ebbanit, iswi-s amenzu d abaγur(profit).
- Tamalust(leitmotiv) n weγmis iẓuran d wa : « Tiγin n weγmis iẓuran am tigawt n umeγnas ». Γur-sen azref : limmer mačči d tayri n tutlayt nneγ, tili werğin a nẓer idlisen s teqbaylit.
- Meslayeγ-d d asawen af uzayer(statut) n tutlayt nneγ. Yal yiwen, tal yiwet, isullef ad ewten fell-as. Xas akka aṭas n yeQbayliyen zzin i iqerra-nsen af tsertit maca ur ilaq ara a neqqim a nerked deg yiwet n tasga. Tidukkliwin dayen igerrzen, leqdic nsent isefraḥ ul maca ulac dacu ad iḍemnen a ţ-dum tutlayt. Ma yella truḥ-aγ teqbaylit xas a nkemmel yid-s, ma tenger a nenger ula d nekkni, u neţţusemmay ara d leQbayel. Awk ikabaren n leQbayel isefk ad ewten akken a ţ-id-ḥerren.
ass-a, ilaq ula d nettat a ttuγal d tutlayt n weγrum.
1kkseγ-ţ-id seg yiwet si tebratin-nni n ImedyazenAmnay
Asabter yellan deffir wa | Asabter n zdat
imezzayen
- Tinin-is...azul a gma! ak inniγ kan tidett jmaεliman ar tewεer teqbaylit iwsuqel seg yeḍrisen n tefransist imi m'ara d tinniḍ: azwel yellan d asawen manci d ayen akken i tebγiḍ ad tinniḍ id yeffeγen ,imi yeffeγ ak ed wayen niḍen ,acekku ula d nekki s tantala inu, a t id inniγ akka: "azwel yellan da iwsawen", maca ur iseḥḥa ara daγen, ihi iwakken ad tinniḍ" le titre qui est ici en haut" s teqbaylit ahat , (nniγ d ahat !! ) a t id nnini akka:azwel yellan dagi di tazwara . xersum akka wala akken i t id tenniḍ keč neγ akken i k nniγ a t id inniγ nek. s tegmatt kan. |
 |
|