Kles(Rijistri)
Amezruy  
spacer
Imagraden

| | |

Krim Belqasem deg tesγunt n TIME n Yulyu 1958

Deg Yunyu 1958 imlal yiwen unaγmas n tesγunt tamarikanit Time, Stanley Karnow, deg usafag d-yuγalen seg Qahira ar Tunes, Krim Belqasem.
Ur yuḥtam unaγmas(ajurnalist) almi yufa ideg ar yiri n Krim Belqasem deg umsafag(labyu) nni. Iqim yid-s wwin-d awal γef tegrawla iḍerrun imir nni deg Tmurt akk d umennuγ n Krim.
Krim inna-yas-d γef umgarad d illan gar-is akk d baba-s, illan d cambiṭ deg taddart send(uqbel) tagrawla. Baba-s n Krim, d-amγar n isuḍaf n at zik, tudert-is tbedd tettezi γef udrum-is. Γef aya i yebγa baba-s ad iqqim Krim deg taddart ad iḍfer abrid n imawlan-is. Krim netta ur ibγi ara ad-iqqim deg taddart, ihi yunag ar teγremt iziriyen(lezzayer). Tuγ ilmed yakan tafṛansist, ma d-taɛrabt ur tt-issin. Ihi imi iwweḍ iḍfer tudert taṛumit, ittlus am iṛumiyen, ittmeslay tafṛansist akk d teqbaylit.

De useggas n 1942, illa issaram ad-izmer ad-issekcem iman-is ar tmeṭṭi iṛumiyen, ad-yili am netta am arraw n tegduda n Fransa akken tebγu tili tara-nsen(race) neγ idles-nsen. Γef aya iyekcem deg trebbaɛ n ilemẓiyen n Henri Philippe Petain. Yuγal d-aɛeskriw, s legṛad n kabṛan. Din iyemlal miḥyaf mgal arraw n Tmurt. Ifaq-d ur izmir ara d-yili d mmi-s n tegduda n Fransa am netta am wiyaḍ. Inna-yas i unaγmas(ajurnalis) nni: “aniwer izziγ, ismekta-y-id dakken ulac taγdemt(lḥeq). Anda teddiḍ illa miḥyaf d usemgirred gar at Tmurt akk d Iṛumyen. Lliγ d-anedbal(administraṭur) n imaynuten d ikeccmen ar lεeskeṛ, d nek i-sen-itεemmiṛen ifuṛmuliren. I at Tmurt akk d waɛṛaben ilaq a-ten-εemmṛeγ s uzeggaγ, i iṛumiyen s uzegzaw(aẓerwal). I keč ur k d ittbin ara waya isεa azal meqqren ? Maca i nek, aya s wazal ageεmir.”

Iffeγ-d seg tiεuskkeṛt n ifṛansiwen deg useggas n 1945, imi tefra lgirra nni umaḍn al. Krim yuγal ar Tmurt, ikcem ar umussu aγelnaw. Ifransiwen imir nni ḥekkun qqaṛen dakken Krim yuγal d-abandi acku inγa yiwen yuγalen d cambiṭ deg umḍiq-is. Krim inna-yas, aya d-tikerkas, ibulisen(imsaltiyen) ttnadin fell-as γef tγunsa-ines(militantisme) deg umussu aγelnaw, iffeγ ar wedrar imi i-s-ḥekmen s sin iseggasen acku ibγa ad-issedrem adabu afransiw deg Tmurt.” Seg imir nni ibdan Krim akk d imdukkal-is sbeddayen tigejda timezwura i tegrawla.

Tazwara bγan ad-sbedden iggen(armée en touareg) ameqṛan ad-iṭfen akk tamurt. Maca iggen nni iγli deg useggas 1949 imi yettwaṭef yiwen seg wid d isbedden aya. Ufan γur-s iccer lkaγeḍ γef ittwarun akk wid ittikin deg iggen nni. Sinna, Krim d imdukkal-is, sqenεen imanen-nsen s yiwet n “terbaɛt tuffirt”, xemmen dakken ass mi a tt-sekkren aγref a d-iḍfeṛ. Seg terbaɛt-a i d-tekka tegrawla ikkren deg useggas n 1954. “Ifṛansiwen zemren deg tazwara ad aγ-rnun, maca ass-a, nezmer a nernu amennuγ akk-a tawinest(100) iseggasen.”
Netta yuγal d-aqeṛṛu γef Tama tis kraḍet(3), tama n Tmurt n uzwaw, Krim isbedd tirebbaɛ timezwura deg 2000 tudrin. Tal tarbaɛt llan deg-s kraḍ(3) imdanen –win ibedden ar tebzert, ar usekki(recrutement) akk d uneγdam(ṭamen)- Ass mi ylaq ad-issexdem assigwed s tmenγiwt d-tiyita n imezdaγ n Tmurt , FLN ur yuγal ara ar deffir.

« Tazwara εeṛdeγ ur nsexdam ara aya acku ur d-ittawi aṭas n nfeɛ. » « ur tezmireḍ ara ad-teṭfeḍ agdud s wuzzal, nuser-it ar yidis-nneγ. Maca llan ixabiten gar-aneγ. Ilaq a nerr tiyita i ifṛansiwen diγen –ineqqen imdanen, ttbumbaṛdin tudrin, tteturturin. D lgirra yuεren aṭas, maca ahat yif-itt akk-a. Nesbedday aγlan, ur nuḥwağ ara tirezzaf. S kra ur d-tettawiḍ kra.”

Krim iḥka-yas i unaγmas n "Time" γef ayen ixdem netta, γef ayen iεeddan fell-as – amek inser i ibulisen(imsaltiyen) ifṛansiwen imi qṛib t-ṭṭfen deg tmacint, amek i-sen-irwel imi i-s-tt-udin s tilifun. Inna-yas diγen dakken d-tidett ittlus tikwal aḥayek n tlawin akken ad-iεeddi gar ifassen n ifṛansiwen. “ad xedmeγ akk ayen zemreγ i tegrawla.” Ayen γef acu icṛeh aṭas d amek ifaq i tcerktin is-d-isbedd "Jacques Soustelle" akken ad iḥbes tagrawla.

Deg unbiṛ 1955, Krim inna, yiwen seg ixdimen n Soustelle ikcem-d ar FLN, isbedd tarbaɛt am akken ad-teddu deg u-FLN, maca deg ass ttaran imanen-nsen ttenaγen ifṛansiwen, deg iḍ ttenaγen mgal FLN. Aseggas iyekka waya. Deg wass ttennaγen aṛumi deg iḍ ttennaγen deg waygar asen. Deg useggas n 1956, Krim issaweḍ ad-irr tarbaɛt nni n Soustelle ttennaγen mgal ifṛansiwen am ass am yiḍ. Ifṛansiwen, imi ur faqen ara, rennun ttaznen-asen-d imrigen(leslaḥ).
Ma γas, anabaḍ warunṣib(non official) azzayri ixsa ad-irr Krim d-anaγlaf(lministre) n lgirra. Krim netta ur iḥmil ara tasertit. Msebran netta akk d tmeṭṭut-is, arraw-is ur ten-izzeṛ ara, nutni ur ẓrin ara ma immut babat-sen neγ idder, iqqaṛ :”tayri-inu d tamurt-iw kan.” … »ur ḥemmleγ ara tudert deg tbaγurt(sɛaya, la richesse). Ayen ḥemmleγ d tudert deg idurar. Teẓriḍ, zemreγ ad dduγ kra ikka yiḍ, ad ṭseγ deg udfel, deg ugeffur, ad nnaγeγ mgal acengu…d tagi i d tudert issizdigen iman n umdan.”


(tasuqelt sγur winna)

Asabter yellan deffir wa | Asabter n zdat


Ulac win i d-yennan kra γef umagrad-a. Ilik(kem) d-amdan amenzu ara d-yinin kra fell-as.

Copyright 2006 imyura.net