Kles(Rijistri)
Amezruy  
spacer
 

| | |

Tazlitt taqbaylit

 

 Tineggura yagi, akken is-inna Umengellat, ccna yagi d amehbul. Myal yiwen ansi is-ikka d wamek is-ifka udem. Tameddit, inaẓuren nneγ am wiyaḍ akw umaḍal, refden snitra d tjewwaqt u cnan ayen i isen-iccan ul d wayen isen izzan tasa. Maca anect-a d taglimt kan s ufella acku win igren tamuγli γef amek tedda tezlitt deg umaḍal akw d tmurt nneγ ad yaf temgarad cwiṭ tegwnitt. Acku tazlitt, am idles d tnaẓurt s umata, teqqen ar umezruy d wansayen n tmurt. Tcud γer wayen tedder tmetti. Teṭṭef, tejgugel deg umdan d wayen ittider myal ass.


Γur-neγ ihi tazlitt tezga-d deg ubrid umeγnes d umennuγ γef izerfan n uγref aqbayli. S yis irefden imeγnasen imezwura amennuγ, deg-s i yufan cwiṭ n ubrid akken  nnan-d ayen terba tmeḥqranit d tadimt ira udabu azzayri i tmurt n Iqbayliyen. Maca amennuγ s tezlitt d yiwen kan seg iḥercan teddem tezlitt taqbaylit. Wanag, tecna daγen tayri, temẓi, tudart d wayen akw iqnen ar umdan d tlufa ittidir. S umata, asentel n tezlitt taqbaylit yuγ abrid uγen isefra, icewwiqen d izliyen n at zik.


Dacu kan ma illa tazlitt tella-d d allal i umennuγ, inaẓuren nneγ xas sqedcen-tt maca ur d-ilhin ara aṭas yid-es, nettat s timad-is. Γef anect-a ahat ur d-illi ara kra usennulfu n talγa tamaynutt am akken d illa Rock n’ Roll, Folk, Reggae, Blues, Jazz, Rray, Caâbi d talγutin nniḍen ar wiyad. Zriγ aṭas ara yinin: awah! Caâbi d nukni imi winnat at winnat d aqbayli xas akken icna s taârabt. Wiyaḍ zemren diγen ad inin Andalus izuran-is d imaziγen. Ma d udem n temsal di tnaẓurt ikka akk-in i iẓuran. Tameslayt tetturar aḥric amuqran di tezlitt imi d tameslayt, di tazwara, i ittaken aẓar i tezlitt. D nettat i d udem-is. Maca akken ibγu illi ulac kra n Uqbayli d-jjan kra illan d aqbayli neγ d-qqimen assa d aqbayli.


Γef anect-a ihi ur izmir ara yiwen ad yinni “ta d taqbaylit” mi ara isel kra n tezlitt. D amedya, win islan i tezlatin n Rray, din din ad yenni “ta d tawahranit”. Γur neγ wisen ahat icewwiqen n at zik ma sâan udem aqbayli. Wanag inaẓuren nneγ  n wass-a ur gin ara talγiwin nsen seg izliyen n zik.

Maca, anect-a diγen, ikka-d seg taluft imi tazlitt taqbaylit, di tazwara d asefru, d awal. Ma d aziwan neγ lmuziga terna-d kan s ufella. Tella-d am aken d allal neγ d “amek” ara d-yinni unaẓur awal is. D ttawil kan.

 


Ansi d-kka


Akken i t-walaγ ibḍa umezruy n tezlitt taqbaylit tatrart γef kuẓ n yeḥricen. Iḥricen nni zgan-d γef tallitin d-tedder tezlitt taqbaylit.

Imi zik di tmurt d “lâaib” win icennun, amezruy n tezlitt taqbaylit tatrat ibda di Fransa



Tallit tamenzut: 1900 ar 1930


Bdan Iqbayliyen ttinigen ar Fransa di tazwara n timidi tis 20. Wa d amahil i t-iwwin yunag s lebγi-s wayeḍ tezzuγer-it Fransa ibγa neγ iqqim. Imiren Iqbayliyen ur xliḍen ara d wiyaḍ, qqimen kkan mbugar asen. Myal yiwen igruri d at taddart-is. Win tt-ifkan i jjiḥ imiren ini idda d at lâarc-is. Maca xas akken, ayen illan d aqbayli iqqim d alqayan. Ma illa-d wayen n dir ar wiyaḍ nutni ur ten-iḥuza ma illa-d wayen ilhan diγen ini izgel-iten maḍi.

Deg annar n cna imiren, tazlitt taqbaylit tekkat lγida, abendayer d tjewwaqt n tγanimt. Ahat am bujjlima, ittikaten di taddart ar tayeḍ di tmurt.


Icennayen n tallit-ni nezmer ad nebder kra seg-sen, xarttum wid nufa: Yamina d Ḥurya, Si Muḥ akw d Si Ssaâïd (1910), Si Saâid Benaḥmed (1911), Ssaâid U Mḥand (1924), Saâid Lγundillut (1927), Fettuma Blidya (1927), Amar Ceqqal (1929), Yasmina (1932) akw d Ccix Amar Lḥesnawi deg ussegwass n 1932.



Tallit tis-snat:1930- 1970


Aṭas iminigen iqbayliyen id-irnan ar Paris di tallit-nni. Di tallit-nni, tamurt n Llezzayer mazil-itt ddaw uḍar umeḥras afransis. Γer Irumyen, Izzayriyen akw d Aâraben. Ssan akken iwata tikti yagi ula deg iqerray n Iqbayliyen. Imiren ihi ibdan qqaren iminigen nneγ: “nekwni s waâraben”.

Arumi iâser-iten si tama, dγa nudan lisser gar Waâraben. Aâraben n Llezzayer, wid n Maṣer d Lubnan. Imiren ihi imlalen akken ilaq d udles aârab, ama d isura n Maṣer d wid n Lubnan, ama d ahil,  arnu-t s ufella, n rradyu n Qahira di Paris.

Tazlitt taârabt s uẓiwan-is imiren tuγ-itt tenarni u tejja s waṭas tazlitt  d uẓiwan n Uqbayli. Dγa netḍen icennayen nneγ γer wid n Maṣer d Lubnan, refden allalen nsen am lâud d dderbuka. Ddan yid-sen s nnya, refden adles nsen s tegmatt. Yak d Aâraben akw, d inselmen akw, d atmaten akw! Myal tafsut s tefsut-is!


Syin d afella, kra n win irran ad yelli d “atrar” ad icnu am Imeṣriyen d Ilubnaniyen. Kra icennayen yuγalen d “atraren” imiren ad nebder:

Farid Ali, Moḥ Ssaâid Ubelaâid, kamal Hemmadi, Ccrif Xeddam, Zeruqi Allawa, Akli Yaḥyaten, atg.

Akka ihi iteṭṭef lmuziga taqbaylit abrid n usammer. Maca ur d-snulfa kra, ur terni kra i lmuziga usammer. Teḍfer taqufett, tedda di zhu! Ula d kra icennayen, am Akli Yaḥyaten, ḥersen-tt akken iwata, cnan s taârabt.


Tadukli “Izzayriyen” di Fransa “l’Amicale” teṭṭef afus macci drus i Iqbayliyen iccan di tbardiwin nsen imiren. Akka, win iran ad isnarni di tekti-nni n “nekni s Waâraben” fkan-as afud.


Ma d tazlitt taqbaylit, imiren ihi i tuγ abrid n tezlitt taârabt. Temlal d wayen tt-yugaren u tefsi deg-s.



Tallit tis-qrad:1970-2000


Seg uẓarug n Llezzayer di 1962 d yir tiyita tecca tmurt n Iqbayliyen di ttrad n 1963 d afella, lulent-ed tektiwin timaynutin. Ccna irfed-itent din din. Inaẓuren n imiren gezmen kra d-jjan wid iten-id-izwaren ar unnar n ccna. Akka id-frari cwiṭ n tatrart d umgired di lmuziga taqbaylit. Maca asnulfu anaẓur, i tikkelt nniḍen, iqqim kan di ṭṭerf. Wa idda deg ubrid n utaram am tarbât Les Abranis, Idir, Meksa, Imaziγen imula. Kra nniḍen refden abanju n ccaâbi am Xelwi, Matub, Hamani. Kra nniden qqimen gar-asen cennun s snitra u tikwal mmalen ar wa tikwal ar wayeḍ am Umengellat, Ideflawen, tarbaât Tagrawla, atg.


Ahat ttikin cwiṭ Iqbayliyen deg usnarni n ccaâbi maca ur as-fkin ara udem aqbayli. Win is-islan assa ad yini ta “taârabt” neγ d “tasammart”. Xas akken annar n tikta innarni, tanekra tasartant tessedwawi medden u tekkes asen tiretwin d tugdi, win n tezlitt innarna maca ur iddi ara ar zdat. Iqqim deg ubrid d-injar zik. D amedya ad nebder Farid Ferragi. Macci kan icennu am Umaṣri maca ula d isem-is anaẓur irra ad yili d akniw d Farid El Atrac. D ṣṣrima tadelsant neγ d tilelli wanect-a? D tanaẓurt neγ d tanaâurt ?



Tallit tis-kuẓ: 2000 d afella


Ma si 2000 d afella, Rray, DJ, Rock, Reggae llan akw udmawen tessen tnaẓurt n tezlitt. Wa tehwa yas tegnitt icrah. Wayeḍ inuγna neγ icedha tazlitt n “at zik” dγa irra-ten akw d imehbal.


Maca assa d tallit n uẓetta d tin n facebook d Twitter. Ttembaddalen medden tikta s tefses u ttafen allalen i usbded n tezlitt ‘’n wass-a’’ s tefses deg uẓetta d isenselkimen.

Myal yiwen anda ihi i yufa iman-is. Nek ahat aql-i di tama n tmaceqt, ar uγlaγal n Uheggar, ẓẓiẓineγ iṭij n tmeddit qqimeγ γef teblaḍt sellaγ i tarbaât Tinariwen. D Tinariwen i ifγen fell-i ama γef iẓuran ama γef udem d talγa. Taglimt d ccetla, lγida d ubendayer.



Sani i t-tteddu


Akken tebγu tili tegwnitt, yiwen ur izmir ad irgel abrid n wakud d win n tikta. Ssimal izmer umdan ad ifren, kra n wayen ara iddren azekka di tezlitt, ad yidir s ufus-is acku d netta kan i iseccayen laẓ b beqqu n ccna. Mawel azekka am uẓekka, ur neẓri amek iga udem-is.


M.A.U

Asabter yellan deffir wa | Asabter n zdat


Iṭij n Igwelmimen - Tinin-is...

Zdi-t deg Facebook
Copyright 2006 imyura.net