Ass n 20 deg ibrir, d amulli n tefsut imaziγen, amulli n tefsut n tlelli.
D yiwen wass i deg a nesfugel i tikkelt tis 25 tadyant n imaziγen.
Anwa-t weqbayli ur nesli neγ ur nessin tafsut n imaziγen? Anwa-t umaziγ im’ ur yiwiḍ yissel? Wa yecfa wa ala akken it-iccenu Abranis deg yiwet si tezlatin-is maca, tura, seg weqrur-nni amecṭuḥ alma d amγar-nni acaraf, ssnen awk anamek-is uzemz-a*.
Azekka daγen, a nemyager akk d yiman-neγ, akk d weḥric-a axatar deg umezruy azi* n Tferka n ugafa.
Mačči d asfugel iγ-d-yeggran ass-a, ur γ-yeţţak wul i waya acku gran-aγ-n yiswan wuγur mazal werεad nessaweḍ, yeggra-γ-n webrid i mazal ur ifuk ara, ggrant-aγ-n ccfayat ur neḥriz akken iwata...teggra-yaγ-n tutlayt nneγ i yuγalen amzun d tağğalt. Ggrant-aγ-n terwiḥin n wid yeţwanγan di tefsut taberkant. Widak-nni i d-yekkren di 80 d widak i d-yekkren di 2001 yiwen n yiri nsen. Timesbaniyin-nni i yeḍran di tmurt n leqbayel send iḍelli, iḍelli neγ ass-a, ţţakent-ed udem n weqbayli i yerγan af tlelli.
Ayen awk wiγer id-nessaweḍ ass-a,123 n imeγrasen i nγan iserdasen d isultiyen n udabu azzayri aεrab inselmizri akk d ibuxusen-is, yesban-aγ-d dakken: ger yiḍelli d wass-a, ulac dacu i ibeddlen fell-aγ. Imi mazal neqqen arrac nneγ am yizan, teţwaḥreṣ ugar n yiḍelli. « Aman-nni yeččuren d ḥellejγar d nutni d nutni, bedlen-asen kan acemmux »
Tafsut imaziγen mačči kan akka i ţ-lul-ed ger yiḍ d wass: dayen wiγer i d-nessaweḍ, dayen awk id-yekkan zdat-es i ţ-id-ismentsen.
Idim mazal tuγ yeḥma ass mi yeţwakkes usarag n Dda lmulud af tmedyazt taqburt n yeqbayliyen(asarag-a tuγ teţţuhega-n i wass n 10 di Meγres), yugi-ţ udabu azzayri, teţwakkes kan akka...d amnukal n ugerzu n Tiz-Wezzu s yiman-is i s-ţ-yennan i dda Lmulud.
Si tal tama, di yal adrum, bdan medden ţţarran nnehtat si cayaḍ i sen-iserkeb udabu azzayri, bdan ţţiwzagen waman...aseqqi yemmar-ed akken yerγa. Meḥyaf-nni i isik Bu-iledyen af yeqbayliyen yezzi-d af bab-is, tefγ-ed tiγri n wid yugin ddel d uzaglu. Dγa tetṭerḍeq af tikkelt, temmar-ed af yiwin yidis.
K. Belqasem d yiwen seg yiḍan n “El-Moudjahed“ i s-d-itekkan i dda lmulud, s rregmat akk d useglef; ira ad yefk iγil i wat-is: wid-nni iγ-d-imedlen tiwwura, wid-nni iţţarrayin af wegdud.
Tamesbanit tamenzut i d-yellan di Tizi-Wezzu d tin n 11 Meγres 1980, tsembiwel addad(liḥala) n timiren. D inelmaden d tinelmadin n wasif Σisi d Ḥesnawa i yetṭfen tuγḍaṭ-a, ur ẓẓrin ara kan dacu i yellan yegguni-ten …
Aγaram asdawan n wasif εisi, mazal-it ar ass-a i wakken a d-yesmekti wid yeţţun, akken a ten-d-yeḥku af yiḍ-nni n 19 Yebrir mi d-mkuben iserdasen s yeqjan. D ahmaj i hemjen deg inelmaden d tnelmadin. Acḥal iwin ar lḥebs, acḥal εedmen ger-asen...
A nekk seg wayaki mebla ma neţţu awk imeγnasen i s-yefkan udem azedgan i wayen i d-yeḍran. Ur ntekk ara kan akka ma yella ur d-nudir irgazen am Σebbuṭ, Lunawsi, Mezdad, Saεdi, Mhenni, Zituni... d yawk arrac nneγ i iseblen iman-nsen i wakken tadyant n 20 Yebrir a ţ-aweḍ ar tal taddart di tmurt n Yeqbayliyen.
Aseggas yezzi af waya, si tama n Bgayet iγ-d-tekka taγrit n Imaziγen tikkelt-a...Tafsut n 1981 Ilmeẓyen d telmeẓyin n din ččan aḥlalas n udabu azzayri, awal nsen yiwen: werğin ad teḥlelli-d tugduţ i yeqbayliyen
Seg wass-nni, Iqbayliyen fkan awal, ggulen dakken tineţţi nsen ur tnegger u s deffir-sen ḍefren-d imaziγen s umata. Ulayγer a nesṭuqet awal, d timuggiyin i asenfar nneγ.
Imal n yeqbayliyen atan di tmurt nsen, iẓuran-nsen γzan almi anda yiwen ur yessin…Imal n tutlayt nsen atan ger tarwa-s, atan di tmurt-is, deg urebbi n warraw-is.
Talalit n Umussu Adelsan Amaziγ s tumert medden ay ţ-muggren, ass-nni i yebda umennuγ af yidles d tutlayt nneγ yeţţali yeţnerni almi ass-a, ulac win ur nessin xas ula cwiyya n umezruy nneγ. Tafat iγ-d-isiγ Umussu d ajgagal s wiyes nerfreẓ abrid deg wi’ nteddu, nerfed aqerru nneγ ar igenwan mebla akukru.
Ula ma xas ass-a, Amussu yebḍa d icḥricen seg mi kkan ikabaren nnig-es, iswi-s amenzu n win n widak icḥemlen ayla nsen, akal nsen...
Azekka d amulli n wass mi d-tefrari tagut af wid iran seg wul tugduţ d yetṭfen deg iẓuran nsen…amennuγ simmal irennu, agdud simmal yeţţaki.
Ad rnuγ af wayaki, amennuγ n imeγnasen s yimru , tamedyazt d ccna.
Matub Lwennas seg imezwura i sen-yerran tajmilt i tlawin d yergazen n tefsut imaziγen, tasfift i d-yessufeγ kra n wayyuren kann s deffir 20 yebrir anda icennu:
Yeḥzen lwed εisi
Mi yebda imenγi
Yewweḍ-iten lεesker deg yiḍ
Tuddar slant irkwelli, suwwent γer Tizi
Kul abrid a yeţfeggiḍ.
Ur telli d tisselbi, nehwağ tilleli,
Uqbel aγ-ḥerren γer lhid.
Akken nella zik a nili,
Ma yella imenγi,
Wi’ mmuten ad yennerni mmi-s.
A wid iḥekmen ayenni, ur nelli d ulli,
Tamurt iban-d lsas-is.
Tamaziγt ad tennerni
…
Ferḥat yeccna tafsut imaziγen:
…
Nnif d lḥerma dayen yeḍran
Di tefsut n Tizi-Wezzu
Llan d ilemẓyen d tlemẓyin
fγan-d s iberdan.
Nnan-d ala dayen neεya
Si lbaṭel akk d uzaglu
...
Neγ ayen yeccna Buğemεa Agraw :
Timest n 54 tensa di 62
Teggra-d tirgit deg iγed-nni
Tuγal tecεel di 80
Tetṭef-iţ-id tideţ n lesnin
Ansi i d-isuḍ ubeḥri
D leqbayel i izuggiren
Mazal-aγ d imaziγen
…
Ma ţţuγ arrac nneγ yeγlin,
Nek mačči d aqbayli
Lwennas d dda Lmulud
Mazal-aγ d imaziγen
Ur neţr’uz ur nkennu
Ur nqebbel ara azaglu
Mazal-aγ…mazal-aγ d imaziγen
...
Sγur Amnay